АЗ НОАДОЛАТИҲОИ ТАЪРИХӢ БА АДОЛАТИ ТАЪРИХӢ

 АЗ НОАДОЛАТИҲОИ ТАЪРИХӢ БА АДОЛАТИ ТАЪРИХӢ

Дар солҳои 20-30-юми қарни гузашта ҳазорҳо нафар дар барпокунӣ, бунёдгузорӣ  ва барқароркунии сохти нави ҷомеавӣ (сотсиалистӣ) ва давлати заҳматкашон ба номи СССР ҷони хешро аз даст доданд. Онҳое, ки дар бунёдгузории ин давлат ҷоннисориҳо карданд, тамоми ҳаёту ҳастии худро ба ин сохту ба ин давлат бахшиданд, оқибат бо тӯҳмату ноадолатиҳои замон ба коми марги ин сохту ин давлат гирифтор шуданд.

Аз ҷумла бунёдгузорони Ҷумҳурии Худмухтори Шӯравии Состиалистии Тоҷикистон (соли 1924), Ҷумҳурии Шӯравии Состиалистии Тоҷикистон (соли 1929), Шириншоҳ Шоҳтемур, Нусратулло Махсум ва яке аз поягузорони фарҳанги навини сотсиалистии халқи тоҷик Нисор Муҳаммад аз зумраи он шахсоне буданд, ки дучори қурбониҳо (репрессия)-ияи солҳои 30-юми асри гузашта шуданд.

Гарчанде, ки ин абармардон қурбони ноадолатиҳои таърихӣ гаштанду номашон “сиёҳ”гашт,  онҳо бо ҷоннисориҳо дар ин гардиши муҳими таърихӣ, халқу миллати худро аз вартаи гумномӣ ва нестшавӣ наҷот дода, дар харитаи дунё ҷумҳуриеро бо номи Тоҷикистон номнавис намуданд.

Дар солҳои 50-уми қарни гузашта гарчанде, ки номи неки ин шахсон барқарор гашту онҳоро аз нав “сафед” карданд то соҳибистиқлол гаштани Ҷумҳурии Тоҷикистон номи неки онҳо ҳамоно дар “сояи таърих” бе нишон монд.

Расо қариб баъд аз як аср маҳз бо шарофати ба даст овардани соҳибистиқлолии Ҷумҳурии Тоҷикистон, бо ибтикору ташабусси бевоситаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон номи неки ин фарзонафарзандон (Шириншоҳ Шоҳтемур ва Нусратулло Махсум) на фақат аз нав зинда гардонда шуд, балки онҳоро ҳамчун бунёдгузорони Ҷумҳурии Шӯравии Состиалистии Тоҷикистон эътироф карда ба онҳо унвони баландтарини фахрии Қаҳрамони халқи тоҷик дода шуд.

Беҳуда нест, ки ибораи ҳикматомезу пандомези халқи тамаддунофари тоҷик “Бузургонро бузургон зинда медоранд” ҳамеша дар миёни мардум вирди забон аст. Ҳақиқатан ҳам фақат бузургон қодиранд, ки бузургонро зинда медоранд.

Маҳз бузургии фарзонафарзанди халқи тоҷик, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон буд ва аст, ки Ӯ на фақат бунёдгузори давлатдории навини тоҷикон, асосгузори сулҳу Ваҳдат дар Тоҷикистон, наҷотбахши миллат,  балки ҳамчун шахси бузурги таърихию эҳёгари таърих бузургони миллатро бузург медорад. Ҳақиқатан ҳам вақте ки миллат соҳиб дорад, таърих зинда мемонад. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон боз як ноадолати таърихиро бо адолати таърихӣ иваз намуд.

Таърих гувоҳ аст, ки дар таърихи башарият боқимондаҳои устухонҳои шахсони таърихӣ аз қабили Напалеон Бонапарт, Тарас Шевченко, Симон Боливар ба ватанаш баргардонда шуданд. Ё ин ки  капсулаи хоке аз турбати Мустафо Камол Ататурк ва Махатма Ганди гирифта шуда дар гӯшаю канораҳои Туркия  ва Ҳиндустон ҳамчун рамзи якпорчагии давлат бурда шуданд.

Дар фарҳанги ориёиҳо, аз ҷумла тоҷикон низ ҳанӯз аз замонҳои қадим ойине вуҷуд дошт, ки ҳар касе ки ба ҷойи дур ба сафар мебаромад, бо худ мушти хоки ватани худро мегирифт, то ки мабодо дар сафар вафот кунаду аз хоки ватанаш бенасиб монад. Аз ин хотир касоне, ки дар ғурбат вафот мекарданд, мушти хоки ватанро  ба рӯйи турбаташ мерехтанд.

Хушбахтона, имрӯз 19 май Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар фурудгоҳи байналмилалии шаҳри Душанбе дар маросими истиқболи аз оромгоҳи Донскойи Федератсияи Россия овардани мушти хоки оромгоҳи қаҳрамонони миллӣ, фарзандони фарзонаи миллат, қаҳрамонони Тоҷикистон Шириншо Шоҳтемур, Нусратулло Махсус ва чеҳраи барҷастаи фарҳанги таърихи миллат Нисор Муҳаммад иштирок намуданд.

Пас аз маросими ҷаноза дар Масҷиди марказии ҷомеи ш. Душанбе, дар оромгоҳи Лучоб маросими ба замин супоридани хоки қаҳрамонони Тоҷикистон бо риояи суннатҳои дини мубини ислом ва эҳтироми хос анҷом дода шуд.

Ин маросим нишонаи равшану возеҳи арҷгузории  бевоситаи Пешвои Миллат ва Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ба таъриху фарҳанги миллӣ, озодию соҳибихтиёрӣ ва албатта, ба хизматҳои фарзандони сарсупурдаи Ватан мебошад.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомали Раҳмон ба хизматҳои таърихии Шириншо Шоҳтемур, Нусратулло Махсус ва Нисор Муҳаммад дар назди қуттиҳои дорои хоки оромгоҳи онҳо бо самимияти амиқ арзи арҷу эҳтиром намуданд.

Ин иқдоми наҷибона ҳамчун идомаи сиёсати фарҳангпарварона, таърихсоз ва инсондӯстонаи Роҳбари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон арзёбӣ шуда, бори дигар собит менамояд, ки дар даврони соҳибистиқлолӣ эҳёи хотираи таърихӣ, гиромидошти фарзандони барӯманди миллат ва таҳкими худшиносии миллӣ ба самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ табдил ёфтааст.

Яке аз рӯзноманигорони варзида Қурбон Аламшоев, ки муҳаққиқи  бевоситаи асарҳои тарҷумаҳолӣ ва фаъолияти сиёсии Шириншоҳ Шоҳтемур аст,  хеле хуб нигоштааст, ки: “фарзандони Тоҷикистон ба оғӯши ватанашон баргаштанд”. Шиори “Ҳеҷ кас ва ҳеҷ чиз фаромӯш нашудааст” шиори амалии Пешвои миллатамон буда, мо бояд аз  Сарвари давлатамон ибрат гирем ва  ҳамагон ҳеҷ гоҳ қаҳрамонию ҷоннисориҳои фарзонафаррзандони халқи тоҷикро фаромӯш накунем.

Ин амали наҷибонаи Пешвои миллат як бори дигар дар арсаи сиёсӣ робитаи  дӯстию ҳамдигарфаҳмиии Россию Тоҷикистонро боз ҳам мустаҳкамтар гардонд. Хуллас, ин  рӯйдоди муҳими таърихӣ ҳамчун рамзи пирӯзии ҳақиқат, эҳёи адолати тарихӣ ва гиромидошти хотираи фарзандони содиқи миллат дар саҳифаҳои таърихи Тоҷикистони соҳибистиқлол бо ҳарфҳои заррин  сабт хоҳад гардид.

Шоинбеков Аловиддин - ходими пешбари шуъбаи

таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии

номзади илмҳои филологӣ Некушоева Шаҳло Саиднуриддиновнаро ба муносибати солгарди мубораки зодрӯзашон аз самими қалб таҳният мегӯянд.

  Маъмурият, ходимон ва тамоми кормандони Институти илмҳои гуманитарии ба номи академик Б. Искандарови Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон олими пуркору нуктасанҷ, ходими пешбари шуъбаи забон, номзади илмҳои филологӣ Некушоева Шаҳло Саиднуриддиновнаро ба муносибати солгарди мубораки зодрӯзашон аз самими қалб таҳният мегӯянд.

  Шаҳло Саиднуриддиновна аз зумраи он шахсиятҳое мебошад, ки бо меҳнати софдилона, масъулияти баланди касбӣ ва донишу биниши густурдаи илмӣ солҳои дароз вазифаҳои гуногуни пурмасъули Институтро ба уҳда дошта, дар рушди илми филология ва забоншиносии муосир содиқона хидмат мекунад.

  Нигоҳе ба пайроҳаи эҷодиву пажӯҳишӣ ва фаъолияти кории Шаҳло Саиднуриддиновна гувоҳи он аст, ки ў ҳам дар ҷодаи илм ва ҳам фаъолияти касбиаш ба натиҷаҳои пурмаҳсул ва дастовардҳои назаррас ноил гардидааст. Масири илмии муаллима аз таҳсил дар бахши шарқшиносии Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи М. Назаршоев оғоз ёфта, минбаъд бо Институти илмҳои гуманитарии ба номи Б. Искандаров пайванди ногусастанӣ пайдо кард. Хидматҳои арзандаи ў дар вазифаҳои ходими илмӣ (2008-2013), котиби илмӣ (солҳои 2013-2019) ва муовини директори Институт оид ба илм ва таълим (солҳои 2019-2026) гувоҳи садоқат ба касб ва маҳорати баланди кордонию ташкилотчигии ў мебошанд.

  Шаҳло Саиднуриддиновна ҳамчун олими нуктасанҷ ва муҳаққиқи ботаҷриба дар соҳаи этнолингвистика ва забоншиносии когнитивии муосир, дар пажӯҳиши забонҳои бадахшонӣ (помирӣ) саҳми босазо гузоштаанд. Ў муаллифи зиёда аз 100 мақолаи илмӣ ва асарҳои бунёдӣ мебошад, ки дар таҳаввули забоншиносии муосир ва кашфи дидгоҳҳои нави илмӣ саҳми босазо дорад.

  Асарҳои пурарзиши Шаҳло Саиднуриддиновна, аз ҷумла монографияи «Этнолингвистическое и сравнительное освещение предметно-бытовой лексики», маҷмӯаи мақолаҳои «Дом, где живёт история» (2024) ва таҳқиқоти навбатии бунёдӣ таҳти унвони «Концепт ДОМ в лингвокогнитивной картине мира и традиционных представлениях шугнано-рушанской группы памирских языков» (2026) маҳсули заҳматҳои чандинсола ва ҷустуҷӯҳои амиқи илмии ў мебошанд.

  Махсусан, пажӯҳишҳои Шаҳло Саиднуриддиновна дар самти забоншиносии когнитивӣ ва омӯзиши консепти «хона» дар гурӯҳи забонҳои шуғнонӣ-рӯшонӣ, ки дар арафаи дифои рисолаи докторӣ қарор дорад, дар илми забоншиносии муосир падидаи нав ва ҷолиб маҳсуб меёбад. Ин таҳқиқот на танҳо паҳлуҳои забонии ин мафҳумро равшан месозад, балки ҷаҳонбинии когнитивӣ ва тафаккури таърихии мардуми Бадахшонро дар қолаби илмӣ нишон медиҳад.

  Мавриди зикр аст, ки Шаҳло Саиднуриддиновна дар вазифаи муовини директор оид ба илм ва таълим буданаш, на танҳо ҳамчун роҳбари кордону бомаҳорат, балки ҳамчун як шахсияти фурӯтану инсонпарвар, масъулиятшинос ва содиқи кори хеш вазифаҳои пурмасъули худро иҷро менамуд ва бо принсипҳои баланди ахлоқӣ ва адолатпарварӣ дар байни ҳамкорон соҳиби эҳтироми хоса гардид.

  Ҳамчунин, фаъолияти Шаҳло Некушоева ҳамчун котиби илмии Шурои диссертатсионии назди Институт шоистаи таҳсину қадршиносӣ аст. Хидматҳои ў дар ин ҷода, бахусус дар роҳнамоии довталабону муҳаққиқони ҷавон, ба танзим даровардани ҳуҷҷатҳои илмӣ ва пешниҳоди маслиҳатҳои муфид барои ҳар як пажӯҳишгар пурарзиш мебошанд.

  Муаллимаи гиромӣ, бароятон умри пурфайзу баракат ва саодати ҷовидониро хоҳонем. Бигзор, соли ҷорӣ дар фаъолияти илмии Шумо соли гардиши куллӣ ва расидан ба ќуллаҳои мақсуди илмиву эҷодӣ гардад. Таманнои онро дорем, ки самараи пажӯҳишҳои бунёдии Шумо ҳамчун дастоварди нодири забоншиносии муосир пазируфта шуда, роҳи Шуморо ба сӯи уфуқҳои тозаи докторӣ ва унвонҳои баланди илмӣ ҳамвор созад.

  Солгарди мавлуд муборак бошад!

САБАҚИ ТАЪРИХ ДАР ПАРТАВИ ЭҲЁИ ХОТИРАИ МИЛЛӢ

САБАҚИ ТАЪРИХ ДАР ПАРТАВИ ЭҲЁИ ХОТИРАИ МИЛЛӢ

  Таърихи ҳар миллате баргирифта аз лаҳзаҳои сарнавиштсозе аст, ки на танҳо саҳифаҳои гузаштаро варақ мезананд, балки раванди ояндаро низ равшан месозанд. Барои миллати тоҷик асри ХХ даврони озмоишҳои сангину фоҷиаҳои бузург ва дар айни ҳол, асри шаклгирии давлат ва миллати муосир буд. Дар ин масири пурфарозунишеб, фарзандони фарзонае ба амсоли Шириншоҳ Шоҳтемур ва Нусратулло Махсум ҷони хешро нисор намуданд, то Тоҷикистон ҳамчун як воҳиди сиёсӣ, ҳамчун давлат дар харитаи сиёсии ҷаҳон арзи вуҷуд намуда, аз он дигар маҳв нагардад.

  Бозгардондани хоки ин ду қаҳрамони миллӣ аз Маскав ба пойтахти Тоҷикистон ва истиқболи бевоситаву самимии Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар фурӯдгоҳи кишвар як лаҳзаи пур аз эҳсосот барои тамоми шаҳрвандони кишвар гардид. Ин пешвози роҳбари давлат як воқеаи одии сиёсӣ ё ташрифоти маъмулӣ набуд. Он нишондиҳанда ва намунаи волои адолати таърихӣ, эҳёи хотираи миллӣ ва арҷгузорӣ ба арзишҳои озодихоҳӣ аст. Ин рӯйдод собит намуд, ки миллати тоҷик ҳаргиз фидокории фарзандони хешро фаромӯш намекунад. Истиқболи расмӣ ва низомии хоки қаҳрамонони миллат нишон дод, ки истиқлолияти имрӯзаи мо маҳсули муборизаҳои сангини дирӯз аст ва қадрдонии он, вазифаи муқаддаси ҳар шаҳрванди ватандӯсти кишвар аст.

 Барои дарки амиқи ин рӯйдоди дар асл таърихӣ, лозим аст, ки ба вазъияти солҳои бистуму сиюми асри гузашта нигоҳе андозем. Ба он давраи таърихие, ки марзбандиҳои милливу ҳудудӣ дар Осиёи Марказии соли 1924, манфиатҳои миллати тоҷик дидаву дониста поймол шуданд. Дар чунин шароити ҳассос ва бӯҳронӣ ба майдони сиёсӣ Шириншоҳ Шоҳтемур ва Нусратулло Махсум ворид гаштанд. Шириншоҳ Шоҳтемур бо дониши амиқи сиёсӣ ва заковати хосу забондонии хеш тавонист дар сатҳи Маскав собит намояд, ки тоҷикон унсури аслии тамаддуни ин минтақа ҳастанд ва ҳуқуқи доштани як ҷумҳурии мустақилро доранд. Маҳз талошҳои хастанопазири ӯ бо ҳамсафонаш боис шуд, ки соли 1929 Тоҷикистон аз мақоми як ҷумҳурии худмухтор ба Ҷумҳурии Шуравии Сотсиалистӣ дар ҳайати Иттиҳоди Шуравӣ табдил ёбад.

  Нусратулло Махсум ба унвони Раиси Кумитаи марказии иҷроияи Ҷумҳурии Шуравии Сотсиалистии Тоҷикистон тамоми тавон ва нуфузи худро барои сохторсозии давлатӣ, якпорчагии ҳудуди тоҷикон ва мубориза бо бесаводӣ равона кард.

  Онҳо афроде буданд, ки манфиатҳои миллаташонро бар дастурҳои идеологии марказ – Маскав тарҷеҳ дода, бо ин ҷасораташон боиси норозигии мақомоти онвақтаи давлати шуравӣ гаштанд. Мо бояд ҳамеша дар хотир дошта бошем, ки агар заҳматҳо ва исоргариҳои ин ду қаҳрамон дар солҳои 1924-1929 намебуданд, имрӯз вуҷуди давлати мустақиле бо номи Тоҷикистон дар харитаи сиёсии ҷаҳон зери савол буд.

  Солҳои сиюми асри ХХ, дар таърихи шуравӣ бо номи “репрессияҳои сталинӣ” маъруф аст ва он боиси ба коми оташ кашидани як қатор зиёиён ва ходимони сиёсии тоҷик гашт. Шириншоҳ Шоҳтемур ва Нусратулло Махсум низ зери чархи ин сохтори даҳшатбор монданд. Онҳоро бо иттиҳоми воҳии “миллатгароӣ” ва “зиддиинқилобӣ” боздошт намуда, соли 1937 дар шаҳри Маскав тирборон намуданд. Ҷасади онҳо дар гӯристони дастҷамъии Донской ба хок супурда шуду номашон тайи даҳсолаҳо аз саҳифаҳои расмии таърих дур андохта шуд. Нуқтаи авҷи ин фоҷиа дар он буд, ки ин ду қаҳрамон на танҳо ҷонашонро барбод доданд, балки хокашон низ дар ғурбат, дур аз он Ватане, ки барояш ҷонфишонӣ намуданд, маҳҷур ва бенишон монд.

  Танҳо пас аз дастёбӣ ба Истиқлолияти давлатӣ, бо ташаббуси бевоситаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, раванди эҳёи давлатӣ оғоз гардида, Шириншоҳ Шоҳтемур ва Нусратулло Махсум бо унвони олии “Қаҳрамони Тоҷикистон” мушарраф гардиданд. Варақ ва авҷи ин сиёсат арҷгузорӣ, маҳз ба Ватан – Тоҷикистон баргардондани хоки ин шаҳидон гардид.

  Дар ин раванд бояд махсус қайд намуд, ки дар дипломатия ва ташрифоти сиёсӣ, ҳузури бевоситаи Роҳбари аввали давлат дар фурудгоҳ барои истиқболи пайкар ё хоки як шахсият, ҳовии паёми хеле амиқе аст. Ин рафтори Пешвои миллат нишондиҳандаи эҳтироми кулли давлат ба таърихи худ аст, яъне Тоҷикистони муосир худро вориси қонунии созандагони ин сохтор медонад ва сипоси худро ба онҳо ба таври амалӣ иброз медорад. Ин як дарси ватандӯстие барои насли наврас аст: замоне, ки Роҳбари давлат дар баробари хоки шаҳидони роҳи озодиву истиқлолии миллати хеш сари таъзим фуруд меорад, дар замири онҳо ҳисси ифтихори миллӣ  бедор мешавад. Инчунин ин амали Сарвари кишвар хати батлоне кашид бар тамоми тӯҳматҳо ва сиёзнависиҳое, ки дар даврони шуравӣ нисбати ин қаҳрамонони миллат раво дошта шуда буд.

  Маросими истиқбол дар фурӯдгох бо шукӯҳ ва шаҳомати вижаи низомӣ ва миллӣ бургузор шуд ва ҳузури ходимони сиёсӣ, аҳли илму адаб, ҷавонон ва пайвандони қаҳрамонон нишон дод, ки ин рӯйдод як дарди умумимиллӣ ва дар айни замон як ифтихори бузурги умумимиллист.

  Сарвари кишвар бо нишони эҳтиром ба рӯҳи шаҳидони роҳи озодӣ иззату эҳтироми самимии худро ба ҷо овард, ки ин иқдомашон ҳамчун саҳифаи таърихӣ дар хотири миллат ҳамчун рамзи арҷгузории хос боқӣ мемонад. Ва мо бо ифтихори беандоза метавонем гуфт, ки хоки қаҳрамонони миллат на танҳо ба Ватан баргашт, он ба хонаи аслии худ – ба қалби ҳар як ватандор баргашту ҷойгузин гашт.

  Маросими истиқбол дар фурудгоҳ бо шукӯҳ ва шаҳомати вижаи низомӣ ва миллӣ баргузор шуд. Ҳузури аҳли илму адаб, ходимони сиёсӣ, ҷавонон ва пайвандони қаҳрамонон дар ин маросим нишон дод, ки ин рӯйдод як дарди умумимиллӣ ва дар айни ҳол як ифтихори умумимиллист, зеро дар шароити замони муосири ҷаҳонишавӣ ва бархӯрди манфиатҳои геополитикӣ, доштани мафкураи устувори миллӣ ва шинохти қаҳрамонони миллат барои ҳар як давлат рӯзмарра аст. Бозгашти хоки ин ду шахсияти маъруфи таърихӣ, ки зодагони минтақаҳои мухталифи Тоҷикстон буданд, вале барои як ҳадаф – Тоҷикистони мустақилу ягона мубориза бурда, ҷон фидо намуданд, рамзи ваҳдати шикастнопазири миллат аст.

  Ин рӯйдоди таърихӣ бори дигар ба мо хотиррасон менамояд, ки озодиву истиқлол бо чи заҳматҳое ба даст омадаанд.

  Ин рӯйдод пирӯзии ҳақиқати таърихиро бар зулмоти фаромӯшӣ собит сохт ва нишон дод, ки Тоҷикистони муосир давлате соҳибтамаддун ва қадршинос аст, ки гузаштаи худро азиз медораду бар пояи он ояндаи худро месозад.

  Сарвари кишвар бо нишони эҳтиром ба рӯҳи шаҳидони роҳи озодӣ иззату эҳтироми самимии худро ба ҷо овард, ки ин иқдомашон ҳамчун саҳифаи таърихӣ дар хотири миллат ҳамчун рамзи арҷгузории хос боқӣ мемонад.

  Мо бо сарфарозӣ ва ифтихори беандоза метавонем изҳор намоем, ки хоки фарзандони қаҳрамони миллат на танҳо ба оғӯши Ватан бозгашт, балки ба манзили аслии худ, ба қалби пурмеҳри ҳар як ватандор роҳ ёфта, ҷовидона ҷойгузин гардид.

  Зиҳӣ бод Пешвои муаззаму фарзонаи миллат, ва ҷовидон орому мунаввар бод рӯҳи поки қаҳрамонони сарсупурдаи Ватан, ки номи онҳо дар саҳифаҳои таърих ва қалби мардум абадан зинда хоҳад монд.

АРДАБАЕВА Мадина – ходими илмии шуъбаи таърих,

бостоншиносӣ ва мардумшиносии Институти илмҳои

гуманитарии ба номи акдадемик Баҳодур Искандарови АМИТ