ИҚДОМИ НАВБАТИИ РАИЯТПАРВАРОНАИ ҶАНОБИ ОЛӢ - ТУҲФАИ АРЗАНДА ДАР АРАФАИ ТАҶЛИЛИ 35 - СОЛАГИИ ИСТИҚЛОЛИЯТИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН

ТАШАББУСҲОИ ҶАҲОНИИ ТОҶИКИСТОН ДАР СОҲАИ ОБ ВА АҲАМИЯТИ ҶОИЗАИ БАЙНАЛМИЛАЛИИ ОН

«ШОҲНОМА» – ПАЙВАНДГАРИ НАСЛҲО ВА ЭҲЁГАРИ ХОТИРАИ ТАЪРИХӢ (Мулоҳизаҳо дар ҳошияи озмуни ҷумҳуриявии «Шоҳномахонӣ» ба ифтихори 35-солагии Истиқлолияти давлатӣ)

Назаршоева Чилла, мудири шуъбаи забонҳои помирии

Институти илмҳои гуманитарии ба номи академик

Б. Искандарови АМИТ, номзади илмҳои филологӣ

«ШОҲНОМА» – ПАЙВАНДГАРИ НАСЛҲО ВА ЭҲЁГАРИ ХОТИРАИ ТАЪРИХӢ

(Мулоҳизаҳо дар ҳошияи озмуни ҷумҳуриявии «Шоҳномахонӣ» ба ифтихори 35-солагии Истиқлолияти давлатӣ)

Дар остонаи таҷлили 35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба арзишҳои миллӣ ва эҳёи мероси ниёгон, ки ба як рукни калидии сиёсати давлатдорӣ табдил ёфтааст, таваљчуҳи бештар зоҳир мегардад. Яке аз иқдомҳои наҷибу мондагоре, ки дар ин даврони созандагӣ бо ибтикори бевоситаи Пешвои муаззами миллат роҳандозӣ гардид, баргузории озмунҳои сатҳи ҷумҳуриявӣ мебошад.

Ин ташаббусҳои созанда бо фарогирии васеи худ ҳам соҳаи илмҳои табиатшиносиву дақиқ ва ҳам илмҳои гуманитариро ба як ҷараёни воҳиди маърифатпарварӣ табдил доданд. Масалан, озмуни ҷумҳуриявии «Илм - фурӯғи маърифат» барои ташаккули тафаккури техникӣ, эҷодкорӣ ва навоварии насли ҷавони имрўз заминаи мусоиди таърихӣ фароҳам овард. Дар баробари ин, озмуни «Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст» дар ҷомеа ҳаракат ё љараёни бузурги китобхониро ба вуҷуд оварда, робитаи инсонро бо ҷаҳони маънавият аз нав эҳё кард.

Иқдомҳои наҷиби Роҳбари давлат дар самти ташкили ин озмунҳо гувоҳи он аст, ки имрӯз дар кишвар миёни фанҳои дақиқ ва илмҳои гуманитарӣ тавозуни комил ва мантиқӣ эҷод шудааст. Агар озмуни «Илм - фурӯғи маърифат» зеҳни техникӣ ва тафаккури мантиқии насли наврасро сайқал диҳад, озмунҳои «Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст» ва «Шоҳномахонӣ» ҷаҳони маънавӣ, ҳувияти миллӣ ва дунёи ботинии онҳоро ғанӣ мегардонанд.

Ғайр аз ин, дар сатҳи мактабҳо ва муассисаҳои таълимӣ даҳҳо озмунҳои дигар, аз қабили «Луғатдони беҳтарин», «Китобхони беҳтарин» ва озмунҳои фаннӣ гузаронида мешаванд, ки ҳамаи ин гувоҳи он аст, ки даврони соҳибистиқлолӣ ба илму маориф ва фарҳанг ҳамчун рукни асосии давлатдорӣ аҳамияти аввалиндараҷа медиҳад. Ин иқдомҳо нишон медиҳанд, ки ҳадафи ниҳоии Ҳукумату давлати кишвар ин тарбияи наслест, ки ҳам аз технологияи муосир бохабар бошад ва ҳам решаҳои таърихиву адабии худро амиқ бидонад. Ва имрӯз ҳамаи мо шоҳиди он ҳастем, ки дар ин озмунҳои маърифативу инноватсионӣ ва ҳамоишҳои зеҳнӣ тамоми табақаҳои ҷомеа тибқи низомномаи муайян иштирок намуда, қувваозмоӣ мекунанд.

Агар ба гузаштаи начандон дур назар афканем, мушоҳида мешавад, ки як марҳилаи муайян фарҳанги китобхонӣ то ҷое ба гӯшаи фаромӯшӣ рафта буд ва таваҷҷуҳи мардум ба мутолиаи китоб коҳиш ёфта буд. Аммо имрӯз, баъди чанд соли роҳандозии озмунҳои ҷумҳуриявӣ манзараро комилан дигар мебинем. Имрӯз китобхонаҳои мо дубора ба маркази таваҷҷуҳ ва боргоҳи маърифат табдил ёфтаанд. Ҳузури пайвастаи наврасону ҷавонон дар толорҳои хониш гувоҳи он аст, ки китобхонаҳо дубора соҳиби хонандаи воқеии худ гашта, китоб дубора ҳамдами инсон гардидаст.

Дар қатори ин сайри умумии озмунҳо, иқдоми навбатии Пешвои миллат ин таъсиси озмуни ҷумҳуриявии «Шоҳномахонӣ», ки маҳз дар соли 35-солагии Истиқлолият оғоз ёфта, барои солҳои минбаъда низ идома хоҳад ёфт, хеле саривақтӣ ва муҳим мебошад. Озмуни «Шоҳномахонӣ» на танҳо як сабқати адабӣ, балки воситаи муқтадири эҳёи хотираи таърихии миллат ва таҳкими пояҳои маънавии давлатдории мо аст.

Қабл аз эълони ин озмун, Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон як иқдоми дигари таърихиро роҳандозӣ намуданд, ки он бознашри матни муътамади «Шоҳнома»-и безаволи Ҳаким Фирдавсӣ дар ду ҷилди мукаммал ва тақдими ройгони он ба ҳар як хонаводаи кишвар буд. Ин туҳфаи беназир ба он замина гузошт, ки «Шоҳнома» ба китоби рӯйимизии ҳар як тоҷикистонӣ табдил ёбад.

«Шоҳнома» кони ганҷеро мемонад, ки дар ҳар қабати он мутолиакунанда барояш дунёи нав, фаҳмиши тоза ва ҳикмати ноёбро кашф мекунад. Ин озмун масирест, ки моро ба ҷаҳони аҷдодон, ба зиндагии ҳазорсолаҳо ва ба дарки амиқи таъриху фарҳанг ва забони модарӣ ҳидоят менамояд.

Истиқлолияти давлатӣ давоми мантиқии давлатдории Сомониён ва ормонҳои Фирдавсии бузург аст. Агар ба сохтори «Шоҳнома» таваҷҷуҳ кунем, мебинем, ки ҳаким Фирдавсӣ таърихи моро ба се марҳилаи сарнавиштсоз ҷудо кардааст. Давраи асотирӣ, ки бештар ба таҳаввули ақлу хирад ва ибтидои тамаддуни инсонӣ бахшида шудааст ва махсусияти ин давра дар он аст, ки хирад ҳамчун роҳнамои асосӣ барои баромадан аз ҷаҳолату ваҳшоният муаррифӣ мешавад.

Давраи паҳлавонӣ дарси ватандӯстиву ҷавонмардӣ ва фидокорӣ дар роҳи ҳифзи марзу бум мебошад. Ин ҷо меҳвари асосӣ Ватан ва ҳифзи он аст ва вожаю ибораҳои ба монанди «ҷавонмардӣ», «паймон» ва «нангу номус» махсусиятҳои ахлоқии ин давра мебошанд.  Паҳлавонони ин давра на танҳо барои шуҳрати худ, балки барои нигоҳ доштани шаъну шарафи марзу бум ва ҳифзи он, бо душманони беруна (Тӯрон) мубориза мебаранд. Ва ниҳоят, давраи таърихӣ таҷассумгари низоми давлатдорӣ, адлу дод ва эҳёи ҷашну маросимҳои миллӣ аст, ки ҳастии фарҳангии моро таъйин мекунанд. Маҳз дар ҳамин давра мо бо тамоми ҷузъиёти ҷашнҳои миллӣ (Сада, Наврӯз, Меҳргон) ва тарзи идораи кишвар ошно мешавем. Ин таҷрибаи таърихӣ барои давлатдории муосири мо ҳамчун сарчашмаи ибрат ва заминаи худшиносӣ хизмат мекунад, зеро пояҳои давлати соҳибихтиёри мо бар ҳамин арзишҳои адолатхоҳӣ ва фарҳангпарварӣ устувор ёфтаанд.

Чаро мо дар ин ҷо аз давраҳои «Шоҳнома» ёдовар шудем? Ба ақидаи мо, вақте ин шоҳасарро аз оғоз то интиҳо қадам ба қадам мутолиа мекунем, як ҳақиқати ҷолиб рӯнамо мегардад ва ҳаќиќат он аст, ки аксари он орзуву ормонҳое, ки Фирдавсии Ҳаким ҳазор сол пеш дар қолаби назм рехта буд, имрӯз дар давраи муосир, яъне дар замони соҳибистиқлолии Тоҷикистон, ҷомаи амал мепӯшанд. Ба ибораи дигар, давраи соҳибистиқлолӣ марҳилаи эҳё ва татбиқи пайдарпайи ормонҳои таърихии ниёгони мо аст, аз ин рў лозим мешуморем, ба ин пайвандҳо амиқтар назар кунем:

- Агар дар давраи асотирии «Шоҳнома» сухан аз ташаккули нахустин унсурҳои тамаддун равад, имрӯз мо таҳти роҳбарии Пешвои миллат шоҳиди эҳёи дубораи илму фарҳанг ҳастем. Озмунҳои «Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст» ва «Шоҳномахонӣ» ҳамон ниёзи Фирдавсӣ ба «хирад»-ро дар ҷомеаи муосир таъмин мекунанд.

- Ормони бузурги давраи паҳлавонӣ ин ҳифзи Эронзамин аз парокандагӣ ва истилои аҷнабиён буд. Мо ин ормонро дар замони Истиқлол дар симои Ваҳдати миллӣ, сулҳу субот ва иќтидори Артиши миллӣ мебинем, ки кафили амният ва пойдории кишвар мебошанд.

- Дар давраи таърихии «Шоҳнома» Фирдавсӣ бо ҳасрат аз ҷашнҳои Сада, Наврӯз ва Меҳргон ёд мекунад, чун дар замони зиндагии шоир, бар асари ҳуҷуми аҷнабиён ва таассуби он давр, ин суннатҳои куҳан рӯ ба завол буданд ва арзишҳои миллӣ зери фишори фарҳангҳои бегона қарор доштанд. Фирдавсӣ бо қалами худ мехост ин ҷашнҳоро ҳамчун рамзи ҳастии миллат аз боди фаромӯшӣ нигаҳ дорад. Хушбахтона, имрӯз ба шарофати Истиқлоли давлатӣ, он орзуву ормонҳои таърихии Ҳаким Фирдавсӣ ҷомаи амал пӯшиданд. Ин ҷашнҳо на танҳо дар сарзамини аҷдодии худ эҳё шуданд, балки мақоми байналмилалӣ гирифта, ҷаҳонӣ гаштанд. Ин маҳз ҳамон баҳори маънавиест, ки Ҳаким Фирдавсии бузург асрҳо боз интизораш буд.

Ҳамин тариқ, озмуни «Шоҳномахонӣ» - ро метавон як ҳамоиши бузурги маънавӣ ва мактаби худшиносии миллӣ номид. Ин озмун як навъ ҳисоботи наслҳои имрӯз дар назди рӯҳи бузурги Ҳаким Фирдавсӣ ва гузаштаи пуршарафи халќи тољик аст.

Мо бо ин иқдом гӯё ба рӯҳи ниёгонамон паём медиҳем, ки он кишваре, ки Ҳаким Фирдавсӣ дар назм бино кард ва он забоне, ки аз боду борон нигаҳ дошт, имрӯз дар замони соҳибистиќлолӣ соҳиби Парчам, Нишон ва давлатдории воқеӣ аст. Ин озмун пайвандест, ки қалбҳои ҷавони моро бо хиради ҳазорсолаҳо пайваст намуда, моро ба сӯи ояндаи дурахшонтар раҳнамун месозад.

Мо  - зиёиён, устодон, омўзгорон ва аҳли илму адаб, вазифадорем, ки ин иқдоми наҷибро ҳаматарафа дастгирӣ намуда, тамоми неруи маънавии худро ба он равона созем, ки «Шоҳномахонӣ» на танҳо як чорабинии муваққатӣ, балки ба як ҷараёни доимии тарбиявӣ ва созанда табдил ёбад.

Зеро ҷавононе, ки дар рӯҳияи қаҳрамонони Фирдавсӣ тарбия меёбанд, ҳеҷ гоҳ ба инсони беҳадаф, шахси беҳувият ва ё бегонапараст табдил намегардад. Касе, ки аз чашмаи ҳикмати «Шоҳнома» об мехӯрад, қадри Ватан ва муқаддасоти миллиро аз ҳама чиз баландтар медонад ва дар замири ӯ эҳсоси масъулият дар назди наслҳои гузаштаву оянда бедор мешавад.

Мо бояд кӯшиш кунем, ки «Шоҳнома» барои насли ҷавон на танҳо як китоби таърихӣ, балки дастурамали зиндагӣ бошад. Маҳз ҳамин гуна муносибат ба мероси ниёгон кафолат медиҳад, ки Истиқлолияти мо дар заминаи устувори маънавӣ боз ҳам пойдортару шикастнопазир бимонад.

САБАҚ АЗ САРГУЗАШТИ ЗАҲҲОК БАРОИ ПЕШГИРИИ ГАРОИШИ ҶАВОНОН БА ГУРӮҲҲОИ ИФРОТӢ

САБАҚ АЗ САРГУЗАШТИ ЗАҲҲОК

БАРОИ ПЕШГИРИИ ГАРОИШИ ҶАВОНОН

БА ГУРӮҲҲОИ ИФРОТӢ

Нашр ва тақсими асари ҷаҳоншумули мубаллиғи хирад Ҳаким Фирдавсии Тӯсӣ – «Шоҳнома» барои ҳар як хонаводаи тоҷик ҳикмати азимеро соҳиб аст. Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки дар муддати қариб 35 соли роҳбарии давлати тоҷикон ва роҳнамоии миллати тоҷик ба сӯйи фардои сазовор ва ҳаёти шоиста, тамоми неку бад, пастию баландӣ ва дӯсту душманро санҷида, таҳлил намуда ба натиҷае расиданд, ки миллати тоҷикро зарур аст, то  ба асолати худ, ки дар маънавиёту таърих дошт, дигарбора расад. Ин асолат хирадгаро ва инсонмеҳвар будани ҳаёти ӯ аст ва танҳо дар ҳамин замина метавонад асолати таърихии худро, яъне пешгоми илму маориф, иқтисоду иҷтимоъ буданашро боз гардонад. Яке аз василаҳои дарёфти ин асолати таърихӣ бедор намудани ҳофизаи таърихии фарзандони миллат аст, ки он дар қисмати ба маориф ва фарҳанги миллӣ бахшидашудаи Паёми порсолаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон нақши калидӣ дошт. Пешвои миллат ин масъаларо таъкидкунон изҳор доштанд: «Бедор намудани хотираи таърихӣ дар таҳкими ҳисси миллии шаҳрвандон, махсусан, ҷавонон, ки ояндаи миллат ва давлат мебошанд, нақши бисёр муҳим дорад» [3].

Ҳофизаи таърихиро танҳо ва танҳо тавассути мутолиаи мудаввоми бузургтарин осори илмӣ, таърихӣ ва адабии гузаштагонамон бедор карда метавонем. Бедор намудани хотираи таърихӣ барои табдил додани ҳаёти беҳ ба беҳтар ва беҳтар ба беҳтарин зарур аст, яъне як худ мутолиаи ин осор ҳанӯз барои ояндаи хубро сохтан басанда нест, балки аз он сабақ бояд гирифт ва ин сабақро бо ақл омезиш дода дар амал ҷорӣ бояд намуд. Он вақт метавон гуфт, ки ҳаёти мо бар мабнои хирад сохта шудааст.

Дар ин гузориши кучак мо аз як достони «Шоҳнома»-и безаволи Ҳаким Фирдавсӣ ёдовар мешавем, ки он сабақи фавқулода ҷиддӣ барои саривақт боздоштани ҳар як нафари наврас, навҷавон ва ҷавон аз мунҳариф шудан аз роҳи рост мебошад. Манзури мо саргузашти Заҳҳоки тиҳимағз аз силсилаи достонҳои «Гуфтор андар достони Мардос» аст, ки муҳтавояш воқеъан ба дарди имрӯзаи мо мехӯрад.

Ҳар рӯзу ҳар ҳафта роҳбарияти олии давлат ва масъулини кор дар ҳар сатҳ ва бо истифода аз тамоми воситаҳо аҳли ҷомеа ва махсусан ҷавонони ноогоҳро аз арзишҳои волои миллӣ огоҳ месозанд, то онҳо ба тамаддуну идеологияи бегона гароиш наёбанд. Ҳарчанд дар ин самт корҳои азиме бо натиҷаҳои назаррас анҷом дода шаванд ҳам, вале таассуф, ки боз ҳам бархе аз навҷавонону ҷавонон қурбони як даста заҳҳоктинатон мегарданд. Омӯзгорону волидайн, муҳаққиқону адибон, ҷомеашиносону уламои дин сабабҳои зиёди ин мушкилотро ошкор сохтаанд ва роҳҳои пурзӯр намудани тарғибу ташвиқи дурустро низ нишон додаанд ва ҳамаи он қобили қабулу истифода аст. Акнун барои ҳамаи мо зарур аст аз воситаҳои дигаре, ки гузаштагони мо бароямон ба мерос гузоштанд, истифода кунем. Бо иҷрои ин амал боз ҳам ба бедор сохтани ҳофизаи таърихии насли нав бар мегардем. Мехоҳам, то бо даст додани камтарин имконият омӯзгорон ва волидайни муҳтарам саргузашти Заҳҳокро аз «Шоҳонома» барои фарзандону толибилмонашон хонанд, нақл кунанд ва фаҳмонда диҳанд. Барои ин кор камина кӯшиш мекунам дар зимн чанд эпизоди зиндагиномаи Заҳҳокро ба таври сода ба риштаи таҳлил кашам, то хонандаи азиз қодир гардад паёми Фирдавсиро дар ин масъала ба ҷавонон расонда бошад.

Пеш аз ҳама, Заҳҳок фарзанди оилаи нодор ва ҷавони ба луқами нон  муҳтоҷ набуд, балки ӯ фарзанди подшоҳ буд ва падараш – Мардос аз шоҳони бунуфузи даври хеш ва худотарс маҳсуб меёфт, чунончи:

Яке мард буд андар он рӯзгор,

Зи дашти саворони найзагузор.

Гаронмоя ҳам шоҳу ҳам некмард,

Зи тарси ҷаҳондор бо боди сард.

Ки Мардос номи гаронмоя буд,

Ба доду диҳиш бартаринпоя буд.

[1, с. 23].

Мардосро аз чаҳорпоён ҳазор-ҳазор дар хизмат буд ва мардумро бо уштуру мешу говҳои ҷӯшоӣ таъмин мекард. Касе агар эҳтиёҷ ба ширу равған дошт, аз ҷониби ӯ дастгирӣ меёфт ва мардум дар замони ҳукмрониаш осуда буданд. Аммо ӯро писаре буд бо исми Заҳҳок, ки далер, вале сабуксору нопок. Фирдавсӣ ӯро ҳанӯз дар ибтидои достон «нопок» ҳукм кардаст:

Ҷаҳонҷӯйро ном Заҳҳок буд,

Далеру сабуксору нопок буд.

[1, с. 23].

Чунин тарзи иттило додан ба хонанда, ки дар аксари достонҳои «Шоҳнома» мушоҳида мегардад, услуби нигориши Фирдавсӣ аст. Маҳз тавассути як-ду байт достонсаро, аз як тараф муносибати худро нисбат ба персонажҳои асосӣ ва вазъу ҳоли тасвиршаванда изҳор медорад ва аз ҷониби дигар, хонандаашро барои дарки минбаъдаи ҳолу вазъ омода месозад. Дар асл бошад, дар айёми навҷавонӣ далериву сабуксори Заҳҳок маълум буд, вале нопокии ӯ ҳанӯз барои хонанда рӯшан набуд. Ҳарчанд, ба он нигоҳ накарда, ки дар айёми навҷавонӣ Заҳҳок шабу рӯз дар болои зин буд ва зинсавориву аспдавонии ӯ на аз роҳи дину ойин, балки аз бузургманишӣ будааст:

Шабу рӯз будӣ дубаҳра ба зин,

Зи роҳӣ бузургӣ на аз роҳи дин.

[1, с. 23].

Пеш аз ин Ҳаким Фирдавсӣ барои хонандааш аз давлату иштиёқи Заҳҳок иттило медиҳад, ки бинобар соҳиби даҳ ҳазор асп буданаш ӯро «Беварасп» ном мебурданд. «Бевар» аз забони паҳлавӣ  ба дарӣ «даҳ ҳазор» будаст. Ана ҳамин ҷавони соҳиби даҳ ҳазор аспи тозӣ қурбони дасисаҳои Иблис мегардад.

Иблис рӯзе дар шакли марде хайрандеш ва некхоҳ як саҳар ба пеши Заҳҳок меояд ва бо сухани бисёр ширин ва лаҳни аз ҳадд гуворо бо ӯ суҳбат оғоз мекунад. Заҳҳок дилдодаи хушгуфтории ӯ шуд, вале бадеҳист, ки аз кирдори бадаш огоҳӣ надошт:

Чу Иблис дид, он ки ӯ дил ба бод

Барафканд, аз он гашт бисёр шод.

Фаровон сухан гуфт зебову нағз,

Ҷавонро зи дониш тиҳӣ буд мағз.

                  [1, с. 23].

Дар ин ҷо як муқоисаро раво мебинем: аз рӯи он иттилое, ки роҷеъ ба ҷалби ҷавонон ба ҳар гуна гурӯҳҳои ифротгаро ва тундрав дастраси омма аст, маълум мегардад, ки мусоҳибони мағзшӯйи ҷавонон мутахассисони дараҷаи олӣ ҳастанд ва онҳо аз илмҳои равоншиносиву диншиносиву чашмбандӣ (гипноз) пурра бохабар мебошанд. «Иделогҳои ифротгароӣ моҳияти синнусолӣ ва дарки давраи гузариши ин даврони пурмаҳсулро хуб ҳис намуда, кӯшиш мекунанд, ки ғояҳои нопоку зишти худро, пеш аз ҳама, дар байни ҷавонону наврасон паҳн карда, онҳоро ба ҳар роҳу восита ба худ моил созанд» [2, с. 9]. Дар воқеъ, онҳо ба сатҳи омодагии ҷавонони камҳуш ва сустирода диққати алоҳидаро зоҳир мекунанд ва ҳамоно кори Иблисро анҷом медиҳанд. Иблис низ тамоми ҳунарашро барои аз роҳи рост мунҳариф сохтани Заҳҳок истифода бурд ва аввалин коре, ки кард дили ӯро бо суханҳои нарм ва лафзи ширин моили хеш сохт.

Аз ҷониби дигар, барои муваффақ гаштани Иблис тиҳимағзӣ, яъне бедонишии Заҳҳок кумак кард. Аз ин хотир, кӯдаконро набояд бедониш гузошт! Дар рӯзгоре, ки барои ҷамъоварии ҳама гуна дониш шароит мавҷуд аст, чаро бояд аз он истифодаи васеъ накард?!

Дуюмин қадаме, ки Иблис андар тасхири зеҳну ҳушу дили Заҳҳок анҷом дод, аҳду паймони ӯро гирифтан буд. Иблис мегӯяд, ки ман аҷоибтар суханҳо дорам, вале наметавонам онҳоро бе бастани аҳду паймон ба ту иброз ва ифшо намоям:

Ҳамегуфт: «Дорам суханҳо басе,

Ки онро ҷуз аз ман надонад касе!»

Ҷавон гуфт: «Баргӯю чандин мапой,

Биёмӯз моро, ту эй некрой!»

[1, с. 23].

Заҳҳок, ки як ҷавони аз олами иблисӣ ва бади ҷаҳон бехабар, аз муомилаи айёрона ва дар зоҳир ширини Иблис ба ваҷд омада ӯро «некрой» пиндошт, аммо Иблис махлуқе нест, ки бидуни аҳду паймон ҳадафашро иброз намояд:

Бад-ӯ гуфт: «Паймон-т хоҳам нахуст,

Пас он гаҳ сухан баркушоям дуруст!»

[1, с. 23].

Ҷавони тиҳимағз бидуни андеша ваъдаи вафо медиҳад ва савганди иҷрои ҳар фармони Иблисро мехӯрад:

Ҷавон некдил гашту фармон-ш кард,

Чунон чун бифармуд савганд х(в)ард,

Ки «Рози ту бо кас нагӯям зи бун,

Зи ту бишнавам, ҳар чи гӯӣ сухун»

[1, с. 23].

Дар ин ҷо аллакай ҳамон чоҳе аст, ки ҷавонони корнодида ва донишнаандӯхта аксаран дар он меафтанд ва ягон намуди пушаймонӣ дигар ба онҳо суде намебахшад. Онҳо бозичаи дасти Иблиси ба сурати инсон пайдошуда мегарданд ва иблиссиратҳо дигар ҳар чи хоҳанд нисбати онҳо раво мебинанд. Пеш аз ҳама, ин ҷавононро тавассути мағзшӯйӣ душмани ашаддии миллат, ҳаммиллатон, Ватан, ҳамватанон, арзишҳои аҷдодӣ ва миллӣ месозанд. Онҳоро барои қатлу ғорату террори ҳамватанонашон таҳрик медиҳанд, ақлу ҳуши инсонии онҳоро маҳв сохта, аз онҳо робот месозанд.

Иблис бо Заҳҳок чунин корро раво дид ва баъд аз гирифтани ваъдаву шунидани қасами Заҳҳок нахустин коре, ки барои амалӣ намудани андешаҳои нопоки хеш анҷом дод, андешаи подшоҳ ва фарморавои кишвар шуданро дар мағз ва васвасаи онро дар дилаш ҷо дод:

Бад-ӯ гуфт: «Ҷуз ту касе кадхудой,

Чӣ бояд ҳаме бо ту андар сарой?!»

                                                                           [1, с. 24].

Ва Иблис дар роҳнамоии разилонаи хеш ба он нуктае мерасад, ки рӯирост Заҳҳокро ба қатли падараш таҳрик медиҳад:

«Бигир ин сари моя даргоҳи ӯй,

Туро зебад андар ҷаҳон ҷоҳи ӯй.

Гар ин гуфтаи ман ту орӣ баҷой,

Ҷаҳонро ту бошӣ яке кадхудой!»

                                              [1, с. 24].

Дар ин маврид дил ва андешаи Заҳҳок то ба дараҷаи пастарини андешаву ҳис ҳанӯз нарасида буданд, аммо ин замон мавқеъе дар ҳаёти Заҳҳок буд, ки ӯ худ аллакай қудрати андеша кардан надошт. Аз ин ба пас андеша ва амали ӯ дар дасти Иблис буд.

Чу Заҳҳок бишнид, андеша кард,

Зи хуни падар шуд дилаш пур зи дард.

Ба Иблис гуфт: «Ин сазовор нест,

Дигар гӯй, к-ин аз дари кор нест!»

                                               [1, с. 24].

Аммо, чуноне ки мардум мегӯяд, «кор аллакай аз кор гузашта буд», зеро Иблис Заҳҳокро ба ваъдаи додагӣ ва савганди хурдагиаш тарсонд:

Бад-ӯ гуфт: «Агар бигзарӣ з-ин сухан,

Битобӣ зи савганду паймони ман,

Бимонда ба гардан-т савганду банд,

Шавӣ хору монад падар-т арҷманд!»

                                              [1, с. 24].

Ҳар як навҷавону ҷавон бояд бидонад, ки савганду ваъдаи ӯ танҳо барои ҳифзи ҳарами хонаводагӣ, марзу буми Ватан, эҳтирому арҷгузории волидайн ва арзишҳои миллӣ аст, на барои ба дӯш гирифтани ваъдаи хиёнат бар ин арзишҳо! Дар акси ҳол, иблисҳо ҷавононро ба савганди хӯрдагӣ, бори охират будани ваъдаву паймони додагӣ ва бенасиб мондан аз роҳату маишати ҷаннат метарсонанд ва бо ин восита амалҳои разилонаи худро анҷом медиҳанд.

Ҳамин тариқ, Иблис розигии Заҳҳокро барои аз байн бурдани падараш гирифта, дар сари роҳи Мардос чоҳ меканад ва ӯро туъмаи он чоҳ месозад. Заҳҳоки падаркуш бар тахти падар мешинад ва Иблис боз ҳам дар қолаби марди ошпаз омада хизматашро барои подшоҳ пешниҳод мекунад. Бо ҳамон разолату ноинсониаш таъомҳои ҳархеларо пухта, барои подшоҳ се маротиба дар як рӯз пешниҳод мекунад то даме, ки подшоҳ подоши хизматашро мепурсад, ки чӣ мехоҳад. Иблис дар ҳамин лаҳза қадам ба сӯи ҳадафи охиринаш мениҳад, яъне барои нест кардани насли инсон талаби аз ду бари китфи Заҳҳок зиёрат карданро пеш мегузорад. Заҳҳок иҷозат медиҳад ва Иблис ду китфи ӯро бӯса карда, баромада ғайб мезанад.

Аз ду китфи Заҳҳок бошад ду мори афъӣ мебароянд ва даҳшати ин ҳолатро метавон тасаввур кард. Дар ин маврид Иблис дар қолаб ва ҷомаи табиб аз нав ба дарбори Заҳҳок ҳозир мешавад ва хизмати худро барои ором бахшидани морҳои афъӣ пешниҳод мекунад. Чунон ки маълум аст, каллаи морҳоро ҳар бор мебуриданд, вале онҳо аз нав пайдо шуда қасди мағзи сари Заҳҳок мекарданд. Барои Иблис ин имконияти аз насли одам халос шудан даст дод ва вай баҳри ором гардондани он ду мор мағзи сари ҷавонони нерумандро тавсия медиҳад. Ҳамин тариқ, ҳар рӯз дунафар-дунафар ҷавонони тануманд ва нерумандро оварда қурбони морони Заҳҳок мекарданд, то ба он вақте ки Коваи Оҳангар барои писари 18-умаш пархошу шӯриш бардошт ва рафта аз кӯҳи Албурз Фаридуни аз нажоди подшоҳони Кайро оварда, Заҳҳокро бо моронаш ба азоби ҷаҳаннам гирифтор намуданд.

Ҳарчанд оқибати Заҳҳоки мордор ва сари мардони майдонро хӯранда сазовори рафтори разилонаи ӯ анҷом ёфта бошад ҳам, вале бояд донист, ки Заҳҳок дар ин вазъият як махлуқе буд, ки қурбони дассисаву разолати Иблис гардид. Тиҳимағзӣ, яъне бедонишию беҷаросатии давраи ҷавониаш ӯро туъмаи морони Иблис сохт.

Иблис ҳанӯз ҳам мавҷуд аст ва он ҳар бор ва дар ҳар ҷо дар қолаби махлуқони одамшакли хушмуомилаву нармсухану чарбзабон зуҳур мекунад. Вале навҷавонону ҷавонон бояд огоҳ бошанд, ки дар олам ба ҷуз аз волидайн, аҳли оила ва ҳамватанонашон барои онҳо касе наздиктар ва ғамхортар пайдо нест.

Аз зиндагинома ва рафтори Заҳҳок бояд бохабар буд ва сабақ гирифт!

Ӯ нахуст дар куштани қиблагоҳаш даст дошт ва пас аз он тамоми бадиҳоро барои фарзанди инсоният раво дид. Ин махлуқи пастфитрат бозичаи дасти Иблиси буд! Барои он, ки кас фирефтаи иблиссифатон нагардад, хоҳ ӯ ҷавон ва хоҳ ӯ калонсол бошад, бояд аз дониш баҳра ва аз хирад кор гирад. Паёми Ҳаким Фирдавсӣ барои мо дар ин достони сабоқомӯз маҳз ҳамин аст.

Манобеи истифодашуда:

1. Абулқосими Фирдавсӣ. Шоҳнома. Ҷилди 1. – Душанбе: Шарқи озод, 2025. – 792 с.
2. Комилов Д.Р., Забиров Ҷ.В. Шинохти ифротгароӣ дар ҷомеаи ҷаҳонӣ. – Душанбе: «Соҳибкор», 2020. – 48 с.
3. Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии кишвар», шаҳри Душанбе, 16.12.2025.

Варқа Охонниёзов - доктори илмҳои филологӣ, сарходими шуъбаи фолклор ва адабиёти ИИГ АМИТ