ОИД БА ТАЪРИХИ ЧАНД ВОЖАИ МАРБУТИ ҶАШНИ НАВРӮЗ

Назрӣ Офаридаев - сарходими шуъбаи забонҳои помирии

Институти илмҳои гуманитарии ба номи академик

Б. Искандарови АМИТ, доктори илмҳои филология

ОИД БА ТАЪРИХИ ЧАНД ВОЖАИ МАРБУТИ ҶАШНИ НАВРӮЗ

     

         Ҷашни Наврӯз аз ҷумлаи ҷашнҳои бостонии мардуми тоҷик буда, таърихи бостонӣ дорад. Оид ба пайдоиши наврӯз, оинҳои наврӯзӣ, таҷлили   ҷашн дар кишварҳои гуногун садҳо мақолаю асарҳо ба забонҳои гуногун ба табъ расидаанд. Дар баробари ин масъалаҳое ҳастанд, ки оид ба ҷашни Наврӯз ниёз ба пажӯҳиш доранд. Яке аз чунин масъалаҳо вожагонии марбути ин ҷашни бостонӣ мебошад. Маълум аст, ки ин ид дар мамолики гуногун таҷлил мегардад ва истилоҳоти марбути Наврӯз низ ба забонҳои гуногун пайдо шудаанд ва омӯзиши ин масъала пажӯҳиши васеъро тақозо мекунад. Дар мақола кӯшиш карда мешавад, ки баъзе аз вожаҳои марбути мавзуъро  дар асоси маводи забонҳои Тоҷикистон мавриди баррасӣ қарор диҳем. Таҳқиқи вожаю истилоҳоти бахши Наврӯзро метавон вобаста ба таҷлили он ба гурӯҳҳои гуногуни маъноӣ ҷудо намуд:

1. Номи ҷашни наврӯз дар манотиқи гуногун;
2. Маросимҳои омодагӣ ба таҷлили наврӯз;
3. Лексикаи тақвимҳои мардумӣ;
4. Вожаҳои марҳиллаҳои ҷашни наврӯз;
5. Номи таомҳои наврӯзӣ;
6. Вожагони марбут ба таҷлили наврӯз;
7. Бозиҳои наврӯзӣ.

      Хидӣр айӯм: Ҷашни Наврӯз дар Кӯҳистони Бадахшон номҳои хос низ дорад, ки дар манотиқи дигари Тоҷикистон дида намешавад. Дар Шуғнон бо номи Хидӣр айём ёд мешавад. Воҳиди хидӣр ба маънои “бузург”, “калон”  бештар дар муносибати хешутаборӣ (хидӣр вирод”, “хидар йах”дар забони шуғнонӣ ба кор бурда шуда, дар забонҳои рӯшонӣ ва бартангӣ ба сурати хайди, хайдӣ ба ҳамин маъно ба кор меравад. Ин маъноро дар натиҷаи  таҳаввулоти маъноӣ соҳиб гардидааст. Зеро дар фарҳанги муносибатҳои хешутаборӣ хидӣр калон ҳамчун соҳиби хона шинохта мешавад.

         Ибораи Хидӣр айӯм маънои “Ҷашни бузург” - ро дорад. Ҷузъи дуюм “айӯм, айом” шакли ҷамъи вожаи арабии “явм” ба маънои рӯз мебошад. Дар забони шуғнони ба маънои “ид”, “ҷашн” ба кор бурда мешавад. Воҳиди луғавии “Хидӣр”инчунин дар шуғнонӣ ҷинси занона “хидар” - ро пайдо намудааст. Дар забони рӯшонӣ вожаи “хайди” нисбати ҳар ду ҷинс (мардона ва занона) мавриди корбурд қарор мегирад. Вожаи хидӣр таърихан бо *xvayatara – и эронии қадим алоқаманд аст. Дар натиҷаи таҳаввулоти минбаъда аз он дар забони тоҷикӣ вожаи “худо” ба маънои “соҳиб” пайдо шудааст. Дар забони шуғнонӣ таҳаввулоти маъноиро аз сар гузаронида маънои “бародарбузург ва хоҳарбузург” - ро соҳиб гардид.
         Калимаи хидев дар “Шоҳнома” –и Фирдавсӣ ба маънои “калон, соҳиб, сардор” истеъмол шудааст.

                            Сиёмак ба дасти чунон зишт дев,

                            Табаҳ гашту монд анҷуман бе хидев [2, с.4].

         Бояд зикр кард, ки решаи вожаи хидев бо решаи хидӣр - (хид) алоқаманд буда, пасванди - ӣр бештар дар вожаҳои хешутаборӣ ба кор меравад.

         Шогун. Дар манотиқи гуногуни Бадахшон ҷашни бузурги Наврӯзро  Шогунайаём меноманд. Ифодаи “Шогуни баҳор муборак” муборкатии баҳор, табрики наврӯзиро ифода мекунад. Ин вожа густариши васеи ҷуғрофӣ дошта, дар минтақаи Кӯҳистони Бадахшон номҳои хоси мардона ва занона бо ҷузъи шогун сохта мешаванд.

         Дар “Фарҳанги забони тоҷикӣ” шугун ба маънои “фоли нек, муборак шумурдани чизе” ба кор бурда шудааст, ки дар забони адабиёти классикӣ корбурди васеъ дошт[4, с.658].

                            Комилони бисоти илму фунун,

                            Аз вурудаш заданд ҷоми шугун.

         Шугун гирифтан” фоли нек гирифтан, чизеро аломати хушбахтӣ шумурдан. Ин маъниро оли Салчуқ шугун гирифта, ӯро Алб-Арслон ном гирифтанд. (Равзат –ус-сафо)

         Дар Луғати Айнӣ дар шакли шавгун омада, таъкид карда мешавад, ки  дар водии Хингов деҳқони пуртаҷриба ё худ Бобои деҳқонро шавгунӣ меноманд [7, с.66].

         Дар “Фарҳанги этимологии забони вахонӣ” – и И.М. Стеблин  Каменский оид ба вожаи шогун чунин маълумот оварда шудааст: шогун - иди Соли нав дар рузҳои баҳории баробаршавии шабу рӯз, ки дар бораи он дар осори зиёди забошиносӣ, мардумшиносӣ ва фолклорӣ маълумот дода шудааст: (Бобринской, Андреев, Половсов, Пещерова. Муҳиддиов, Грюнберг, Стеблин-каменский ва ғайра).

         Вожаи шогун дар забонҳои помирӣ ва гӯйишҳои маҳаллии тоҷикӣ инчунин маънои “фоли нек”, “нияти нек” - ро ифода мекунад, дар забони яғнобӣ вожаи бешавғунӣ қайд гардидааст, ки маънои “бадбахтӣ” - ро дорад. Муаллиф ба маънои Соли нав кор фармудани ин вожа, таҳаввули маъноии вожаи шугуни тоҷикию форсӣ мебошад, ки ба маънои” фоли нек”, “нияти нек” кор фармуда мешавад. Дар бораи фолбинии соли навӣ дар манбаъҳои илмӣ маълумот дода шудааст. Г. Дёрфер вожаи шугунро иқтибос аз забонҳои муғулӣ ҳисоб мекунад. Дар забонҳои туркӣ вожаи шугун аз забони чинӣ омадааст, шогун маънои “давраи аввал дар 180 соли табиат”-ро ифода мекунад. Дар забони ховар (яке аз забонҳои ҳиндуэронӣ) шугун маънои “некфолӣ”, “барор”, “муваффақият” – ро дорад, ки иқтибос аз форсӣ ё ҳиндии қадим - сакуна – sakuna ба маънои “парранда”, “фоли нек” мебошад. Дар забони вершидӣ (яке аз забонҳои ҳиндуэронӣ) вожаи шагун дар номи суруди солинавӣ дучор мешавад. Дар забони тувӣ (Тува яке аз ҷамоҳири Федератсияи Россия дар Сибир) вожаи шага ба маънои “иди солинавӣ” ба кор бурда мешавад [3, с.438].

         Пичирумч: Дар раванди таҷлили Наврӯз баъзе расму оинҳое буданд, ки буданд, ки ба мамнуъ будани баъзе амалҳо далолат мекарданд. Ба ин воҳидҳо вожаҳои пичирумч ва киш дохил мешаванд[7, с.74 - 76].

         Вожаи пичирумч аз ду ҷузъ иборат аст: пичи +рӯмч. Дар забонҳои шуғнӣ-рӯшонӣ ва гӯйишҳои тоҷикии Кӯҳистони Бадахшон ба кор бурда мешавад.

         Ҷузъи авали он бо решаи эронии қадим * pak- ба маънои нигоҳ дор, нигоҳ доштан иртибот мегирад. Дар навбати худ ба *pek-, *peg- и ҳиндуаврупоӣ алоқаманд аст. Гунаи наздик ба шаклҳои қадим дар асосҳои   феъли забони язгуломӣ: pej-pez-, (замони ҳозира) ба маънои “нигоҳ доштан” боқӣ мондааст [6, с.72-76].

         Ҷузъи дуюм румч - rumc- ро метавон ба сурати fra + man-aka барқарор карда бо шаклҳои фелии шуғнонӣ rimi -, rimod-, ба маънои “супориш додан”  “фармоиш додан, “амр додан” муқоисашавандаанд.

         Ҳамин тариқ, аз таҳлили чанд истилоҳи наврӯзӣ бармеояд, ки ин ҷашн ва таҷлили он дар Кӯҳистони Бадахшон таърихи бостонӣ дорад. Пажӯҳиши амиқи вожгонии марбути ҷашни наврӯз имконият медиҳад, ки ба таърих ва густариши он дар минтақа равшанӣ андозем.

Адабиёт

1. Карамшоев Д. Шугнанско-русский словарь. Том 2. М.: Наука,- 1991. -613с.
2. Луғатномаи Деҳхудо, ҷилди 6, Муассисаи луғатномаи Деҳхудо, Интишороти Донишоҳи Теҳрон, -Теҳрон, 1998. - 9600 с.
3. Стеблин – Каменский И. М. Этимологический соловарь ваханского языка. -М.: Наука, 1999. - 578 с.
4. Фарҳанги забони тоҷикӣ, ҷ.2. –М.: Советская энциклопедия. – М. 1969. – 950 с.
5. Фирдавсӣ А. Шоҳнома к. 2, - Душанбе: Шарқи озод, 2025. -956 с.
6. Эдельман Дж.И. Этимологический словарь иранских языков. Т.6, -М.:Наука, 2020, - 234 с.
7. Юсуфбеков Ш. Шоинбеков А. Шогуни баҳор - Душанбе: Эр- граф, 2019.-214с.

 

Муфассал ...

БОЗИҲОИ НАВРӮЗӢ ҲАМЧУН ПАДИДАИ ИҶТИМОӢ, ФАРҲАНГӢ ВА РАМЗИ ЭҲЁИ ТАБИАТ

Қурбонхонова Нуриҷаҳон Мирасановна - мудири шуъбаи фолклор ва адабиёти Бадахшони ИИГ АМИТ, номзади илмҳои филология

 

БОЗИҲОИ НАВРӮЗӢ ҲАМЧУН ПАДИДАИ ИҶТИМОӢ, ФАРҲАНГӢ ВА РАМЗИ ЭҲЁИ ТАБИАТ

 

      Бозӣ зуҳуроти қобилияти инсон буда, нахустин марҳилаҳои ташаккули ҷомеа ва заминаи рушди фаъолияти эҷодиву меҳнатиро фароҳам овардааст. Ин зуҳурот фаъолияти меҳнатии нахустинсонҳо, тасаввурот, таҷриба, завқи рақобат ва майли ҷустуҷӯи роҳи ҳалли мушкилотро бедор намуд. Нахустинсонҳо дар раванди мубориза бо падидаҳои муҳит истеъдоди фитрии худро барои давидан, ҷаҳидан, партофтан ва андеша намудан такомул бахшида, тадриҷан истифодаи санг, чӯб ва баъдтар оҳанро омӯхтанд. Ҳамин раванд боиси ташаккули муҳити фарҳангӣ, рушди тафаккури зеҳнӣ ва пайдоиши ҳунарҳои мардумӣ низ гардида буд.

  Баробари пешрафти зиндагӣ олоти оддии сангину чӯбин ҷойи худро ба найза, шамшер ва дигар олоти ҷангӣ доданд, ки ин ҳама пешравиҳо маънавиёти инсонро низ таҳаввул бахшида, машғулиятҳо тадриҷан шакли ҷашнӣ ва маросимиро гирифтанд. Дар ин раванд бозиҳо аз воситаи одии тамрин ба василаи шодӣ, завқ ва ҳамбастагӣ табдил ёфтанд. Пайванди онҳо бо эътиқоду боварҳои мардумӣ, ки асоси ҷашну маросимҳоро ташкил медод, боиси ғанӣ гардидани муҳтаво ва шакли онҳо низ шуда буд.

  Яке аз куҳантарин ҷашнҳои мардумӣ, ки ҳазорон сол қавму қабилаҳои ориёитабор онро гиромӣ медоштанд, ҷашни Наврӯз аст. Унсурҳои бозӣ на танҳо дар ин ҷашни мавсимӣ, балки дар дигар маросимҳои суннатӣ низ ҷойгоҳи муҳим доранд. Бозиҳои мардумӣ қисми ҷудонашавандаи ин ҷашни бостонӣ буда, ҳар кадом дорои хусусият, моҳият ва ҳадафи хоси худ ба ҳисоб мераванд. Онҳо шакли ибтидоии фарҳанги инсониро инъикос намуда, орзуву омоли мардумро таҷассум мекунанд. Аз ин ҷиҳат ба воситаи бозӣ ормонҳои худро баён мекарданд ва онро ҳамчун рамз дар ҷашну маросимҳо истифода мебурданд.

  Аксари бозиҳои наврӯзие, ки то замони мо расидаанд, реша ба даврае доранд, ки инсоният ба чорводорӣ, заминкорӣ ва шикор машғул буд. Таҳлили амиқи ин бозиҳо имкон медиҳад, ки нақши онҳо дар ташаккули ҷаҳонбинии мардум, муносибатҳои ҷамъиятӣ, тарбияи ҷисмониву ахлоқии ҷавонон ва ҳифзи ҳувияти фарҳангии ҳар минтақа равшан гардад. Аз ин рӯ, омӯзиши ҳамаҷонибаи бозиҳои наврӯзии Бадахшон, бо дарназардошти вижагиҳои таърихӣ, иҷтимоӣ ва рамзии онҳо, барои илмҳои фолклоршиносӣ, мардумшиносӣ, фарҳангшиносӣ ва ҷомеашиносӣ аҳаммияти хоса дорад, зеро онҳо ҳамчун падидаи муҳими фарҳанги мардумӣ на танҳо суннатҳои бостониро ҳифз намудаанд, балки равандҳои ташаккули ҷаҳонбинӣ, арзишҳои ахлоқӣ ва меъёрҳои иҷтимоиро низ инъикос менамоянд.

  Бозиҳои наврӯзӣ на танҳо барои фароғат, балки бо вижагиҳои эътиқодӣ ва ба умеди амалӣ гардидани орзуҳо иҷро мешуданд. Онҳо бештар хусусияти рамзӣ дошта, бо орзӯи фаровонӣ, баракат, пирӯзӣ, саломатӣ ва ҳамбастагии ҷомеа пайванд буданд ва ба ҳамин васила дар зеҳни мардум эҳсоси умед, итминон ва иртибот бо суннатҳои ниёгонро таҳким мебахшиданд. Масалан, дар Бадахшон бозии «санҷак» ба нияти афзоиши чорво баргузор мегардид. Навъе аз он бо паҳн кардани сангчаҳо дар рӯи замин ва гузаронидани онҳо аз миёни ангуштон анҷом мешуд. Ҳар ҳаракат дар он рамзи ворид намудани чорво ба оғил маҳсуб меёфт. Санҷак (сангчабозӣ) бештар аз ҷониби духтарон иҷро мегардид. Ин бозӣ, ки бо панҷ сангчаи кулӯлашакли андозаи тахминан 2–3 сантиметрӣ баргузор мешавад, на танҳо василаи фароғат, балки намунаи равшани санҷиши зеҳн, диққат ва ҳамоҳангии ҳаракатҳо ба ҳисоб меравад. Санҷак одатан миёни ду ё чанд нафар духтарон анҷом ёфта, дорои шаш бахши пайдарпай ва низоми дақиқи қоидаҳо мебошад. Бозӣ бо ҳаво додани панҷ сангча ба кафи даст оғоз меёбад. Бозигар онҳоро ба боло ҳаво дода, мекӯшад то ки ҳангоми фуруд омадан дар рӯйи дасташ нигоҳ дорад. Давоми бозӣ аз он вобаста аст, ки чанд сангча дар рӯйи даст боқӣ мемонад. Новобаста аз он ки бозӣ аз кадом бахш оғоз меёбад, дар маҷмуъ шаш марҳиларо дар бар мегирад ва ҳар бахш дорои тарзи иҷро ва номгузории махсус мебошад.

  Бояд қайд кард, ки бозии санҷак танҳо машқи маҳорати даст нест, балки дорои маъноҳои амиқи рамзӣ ва иҷтимоӣ мебошад. Сохтори шашмарҳилавӣ, қоидаҳои дақиқ ва унсурҳои рақобатӣ онро ба як навъ “мактаби рамзии зиндагӣ” табдил медиҳанд. Пеш аз ҳама, ин бозӣ рамзи оғилу чорво буда, мазмун ва маънои худро дорад. Гузаронидани санчаҳо аз миёни ангуштон ва дохил кардани онҳо ба ҷойи муайян, ба таври рамзӣ ба оғил даровардани чорворо ишора мекунад. Ҳар ҳаракат дар ин бозӣ таҷассумгари кори чӯпон ва ҷамъоварии чорво мебошад, ки бо маҳорати дасту ангуштон анҷом меёбад.

  Оғози бозӣ ба ҳаво додани панҷ сангча ва нигоҳ доштани онҳо бар рӯйи даст рамзи тавозуни зиндагӣ аст. Ин лаҳза гӯё санҷиши тақдир ва қобилияти инсон барои идора кардани вазъият мебошад. Чанд сангчае, ки боқӣ мемонанд, самти идомаи бозиро муайян мекунад, ба мисли он ки шароити зиндагӣ роҳи инсонро муайян месозад.

  Баъдан, шаш бахши пайдарпайи бозӣ ба зинаҳои рушду камоли инсоният монанд аст, ки бозигар наметавонад, якбора ба бахши аз ҳама охирон расад, агар маҳорати кофӣ дошта бошад. Ин тартиб рамзи он аст, ки ҳар комёбӣ аз зинаҳои пайдарпайи омӯзиш ва таҷриба мегузарад.

  Санҷак дар зоҳир бозии содаи кӯдакона аст, вале дар асл рамзи зиндагӣ, сабру таҳаммул, зиракӣ, рақобат ва пирӯзӣ бар душворӣ мебошад. Он на танҳо ангуштону чашмро машқ медиҳад, балки руҳия, масъулиятшиносӣ ва омодагии равониро барои рӯ ба рӯ шудан бо мушкилоти зиндагӣ тақвият мебахшад.

  Тибқи боварҳои мардумӣ, бе ҷашнгирии Наврӯз ва даъвати борон санҷакбозӣ метавонист ба чорво зарар расонад. Дар шакли дигар ду ё се сангча ба ҳаво партофта мешуданд, ки онро ҳангоми хушксолӣ барои даъвати борон иҷро мекарданд. Ҳаракати сангчаҳо дар ҳаво ва бозгашти онҳо ба замин ба таври рамзӣ гардиши абрҳо ва фурӯ рехтани қатраҳои боронро таҷассум мекард. Мардум бовар доштанд, ки ин амал метавонад табиатро ба ҳаракат оварда, фасли беобиро ба фасли сербориш табдил диҳад. Санг ҳамчун маводи табиӣ рамзи устуворӣ ва пойдорӣ ба шумор меравад.

  Тибқи эътиқоди мардумӣ, агар ҷашнгирии Наврӯз бо ойинҳои марбут ба он, аз ҷумла санҷакбозӣ, баргузор нагардад, мумкин аст ба чорво осеб расад ва сол аз лиҳози фаровонӣ камбаракат шавад. Аз ин рӯ, санҷакбозӣ танҳо як бозии кӯдакона набуда, балки ҷузъи маросими рамзии таъмин намудани баракат, ҳифзи чорво ва фаровонии рӯзгор ба ҳисоб мерафт.

  Бозии дигари маъмули наврӯзӣ лāшбозӣ мебошад. Лāшбозӣ дар баробари хусусияти фароғатӣ доштан, дорои маъноҳои амиқи рамзӣ низ мебошад. Сохтор, бахшҳо ва тарзи иҷрои он арзишҳои ҷисмонӣ, ахлоқӣ ва иҷтимоиро таҷассум мекунанд. Номгузории бахшҳо ба узвҳои бадан (дастик, оринҷ, гӯшик ва ғайра) робитаи мустақим бо қувваи ҷисмонӣ дорад. Ин бозӣ рамзи тавоноӣ, ҷасорат ва устувории ҷавонон аст. Лāшбозӣ на танҳо як бозии одӣ, балки низоми мураккаби машқҳои ҷисмонӣ ва ахлоқист, ки дар он неруи тану руҳ, маҳорати шахсӣ ва ҳамкории дастаҷамъӣ ба ҳам меоянд. Номгузории бахшҳо ба узвҳои бадан, тарзи иҷрои он ва ҷазоҳои рамзӣ нишон медиҳанд, ки ин бозӣ решаи амиқи фарҳангӣ дорад.

  Бозии дигари маъмули наврӯзӣ, ки аз тарафи мардон иҷро мегардид, гӯйбозӣ аст. Гӯйбозӣ ё ҷавгонбозӣ ҳамчун бозии қадимаи мардона на танҳо як навъи варзиш, балки рамзи ҷаҳонбинии мардум низ ба шумор меравад. Он нишонаи омодагии мардон ба ҳимоя ва набард маҳсуб мешуд. Бозӣ дастаҷамъона сурат мегирифт. Ғалаба танҳо бо ҳамоҳангӣ ва дастгирии якдигар имконпазир буд, ки ин ваҳдату ҳамфикриро ифода мекард. Хусусан саворагӯй ҳамчун мактаби аспсаворӣ ва омодагии ҷангӣ хизмат мекард. Он нишонаи омодагӣ ба ҳифзи сарзамин ва шарафи ҷомеа буд. Ин бозӣ дар ташаккули ҷисмонӣ, маънавӣ ва иҷтимоии ҷавонон нақши муҳим бозида, имрӯз низ метавонад ҳамчун мероси гаронбаҳои миллӣ эҳё ва ҳифз гардад.

  Бозии дигаре, ки аз тарафи духтарон танҳо дар ҷашни Наврӯз баргузор гардида дорои рамзу вижагиҳои хоси худ буд, арғунчакбозӣ ба ҳисоб меравад. Ин бозӣ ҳамчун як маросими рамзӣ ва ҷузъи муҳими фарҳанги мардумӣ мебошад, ки ормонҳои пок, зебоипарастӣ ва руҳияи озодихоҳии духтаронро таҷассум мекунад. Ҳангоми бо навбат савор шуда, ба пешу қафо алвонҷ хурдану ҳаракати мунтазаму мавҷноки арғунчак гӯё пайванди замину осмон, поёну боло ва гузаштаро бо имрӯз ифода мекард. Дар ҳангоми ин бозӣ духтарон суруд мехонданд, ки мазмуни онҳо табиат, зебоӣ ва орзуҳои ҷавониро дар бар мегирифт.

  Бо вуҷуди он ки дар зоҳир қоидаҳои арғунчакбозӣ сода ва фаҳмо менамуданд, аммо ҳар ҳаракату ҳар қарор маънои амиқтаре дар паси худ дошт. Аз ҷумла алвонҷ хурдан ба сӯи боло рамзи парвоз, ҳамбастагии инсону табиат, орзу ва рушд буда, дар айёми Наврӯз, ки фасли эҳёву зиндашавии табиат аст, ин ҳаракат маънои покизагӣ ва умед ба ояндаро дорад. Арғунчак ҷойи муоширати духтарона буда, дар раванди бозӣ онҳо дӯстӣ, ҳамбастагӣ ва эҳтироми якдигарро меомӯхтанд.

  Дар маҷмуъ бозиҳои наврӯзӣ дар баробари инъикоси фарҳанги миллӣ ба ҳаёти иҷтимоӣ таъсири амиқ мерасонанд. Онҳо намунаи тарзи зист, сабру таҳаммул ва таҷрибаи рӯзгори гузаштагон ҳастанд. Бисёре аз бозиҳо тафаккури солим, заковат ва тадбирро талаб мекунанд. Бозигарон зимни бозӣ масъулиятшинос шуда, барои пирӯзӣ талош менамоянд. Ин раванд дар онҳо ҳисси эътимод, қотеъият, устуворӣ ва ихтироъкориро парвариш медиҳад.

  Дар баробари ин бозӣ воситаи муҳими ҳамкории кӯдакон бо муҳит буда, заминаи муошират ва ташаккули ахлоқро фароҳам месозад. Он завқи бадеиро рушд дода, заминаи пайдоиши сухани мавзун ва ҳунарҳои саҳнавиро гузоштааст. Театру синамо низ дар асл аз ҳамин ниёзи бозигарона ва тақлидкоронаи инсон сарчашма гирифтаанд. Ҳар бозигар дар муҳити ахлоқӣ камол ёфта, дар ҳифзи арзишҳои фарҳангӣ, худшиносӣ ва ҳувияти миллӣ саҳм мегузорад. Бозиҳо вобаста ба шароити ҷуғрофӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодӣ шакл гирифта, мардумро дар як фазои фарҳангӣ муттаҳид месозанд. Маҳз ҳамин ҷанбаҳои таърихию фарҳангӣ боис шуданд, ки онҳо аз насл ба насл интиқол меёбанд.

  Наврӯз ҳамчун ҷашни бостонӣ ва рамзи эҳёи табиат, ки имрӯз бо қарори ЮНЕСКО ба Феҳристи мероси ғайримоддии башарият ворид гардидааст, на танҳо суннати дерина, балки падидаи муҳими фарҳангӣ ва иҷтимоӣ ба шумор меравад. Арҷгузории хосаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми имсола ва ба миён гузоштани масъалаи таъсису бунёди «Маркази байналмилалии Наврӯз» бори дигар аҳамияти ҷаҳонӣ ва ваҳдатофари ин ҷашни бузургро таъкид менамояд. Ин ҷашн дар тӯли ҳазорсолаҳо мардумро ба ҳам оварда, арзишҳои инсондӯстӣ, сулҳ, дӯстӣ ва эҳтиром ба табиатро таблиғ намудааст. Дар баробари ойинҳои гуногуни наврӯзӣ, бозиҳои суннатӣ ҷойгоҳи махсус дошта, ҳамчун ҷузъи муҳими фарҳанги миллӣ шинохта мешаванд. Бо вуҷуди ин, на ҳамаи бозиҳои суннатӣ то замони мо расидаанд. Имрӯз бар асари тағйир ёфтани тарзи зиндагӣ, шаҳрнишинӣ ва густариши шабакаҳои интернетӣ, таваҷҷуҳи ҷавонон бештар ба бозиҳои рақамӣ ва фароғатҳои муосир равона гардидааст. Дар натиҷа, бисёре аз бозиҳои наврӯзӣ дар ҳоли аз байн рафтан қарор доранд ё танҳо дар баъзе минтақаҳо ба таври маҳдуд баргузор мешаванд.

  Аз ин рӯ зарур аст, ки ҳамқадами мақоми байналмилалии Наврӯз ва бунёди «Маркази байналмилалии Наврӯз» бозиҳои наврӯзӣ низ эҳё ва ҳифз гарданд. Ин раванд метавонад тавассути ташкили мусобиқаҳои ҷумҳуриявӣ, ворид намудани онҳо ба барномаҳои таълимӣ, сабт ва муаррифии онҳо тавассути расонаҳо ва шабакаҳои иҷтимоӣ амалӣ шавад. Ҳифзи бозиҳои наврӯзӣ на танҳо пос доштани мероси фарҳангист, балки воситаи муассири тарбия, таҳкими ваҳдати миллӣ ва пайванди наслҳо низ мебошад. Бинобар ин, бозиҳои наврӯзӣ бояд ҳамчун ганҷинаи арзишманди фарҳанги миллӣ ҳифз гардида, ба ояндагон мерос гузошта шаванд, зеро онҳо на танҳо хотираи гузашта, балки пояи устувори худшиносӣ ва рушди маънавии ҷомеаи имрӯз ва фардо мебошанд.  

Муфассал ...

Мавқеи геополитикии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар низоми минтақавии Осиёи Марказӣ.

Карамова Ибодат Имомназаровна - ходими илмии Институти илмҳои

гуманитарии ба номи академик Баҳодур искандарови

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

 

Мавқеи геополитикии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар низоми минтақавии Осиёи Марказӣ.

 

   Ҷумҳурии Тоҷикистон дар маркази равандҳои геополитикӣ ва геоиқтисодии Осиёи Марказӣ ҷойгир буда, дар шаклгирии мувозинати манфиатҳои минтақавӣ ва фароминтақавӣ нақши муайянкунанда дорад. Манфиатҳои миллии кишвар пеш аз ҳама бо таъмини истиқлолияти энергетикӣ ва инфрасохторӣ, таҳкими амнияти сиёсӣ дар муҳити минтақавӣ ва муқовимат ба таҳдидҳои муосир, аз ҷумла терроризм ва ифротгароӣ, алоқаманд мебошанд.

   Аз нигоҳи таҳлилӣ, Тоҷикистон на ҳамчун воҳиди канории геополитикии Осиёи Марказӣ, балки ҳамчун гиреҳи стратегии низоми минтақавӣ баррасӣ мешавад. Мавқеи ҷуғрофии кишвар, ҷойгиршавӣ дар масирҳои муҳими транзитӣ ва назорат бар захираҳои обӣ, Тоҷикистонро ба унсури калидии ҳамбастагии манфиатҳои қудратҳои бузург, аз ҷумла Чин, Русия, Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, Ҳиндустон ва Эрон табдил додааст.

   Таҳлилҳои инфрасохторӣ ва геоиқтисодӣ нишон медиҳанд, ки сиёсати энергетикӣ, лоиҳаҳои нақлиётӣ ва масъалаҳои амнияти фаромарзӣ Тоҷикистонро аз доираи модели «минтақаи буферӣ» берун оварда, ба як пайванди муҳими интиқоли энергия, мол ва сармоя байни Осиёи Шарқӣ, Осиёи Ҷанубӣ ва фазои Авруосиё табдил додаанд.

   Гарчанде иқтисодиёти Тоҷикистон ҳанӯз дар марҳилаи рушд қарор дорад, он аҳамияти стратегии Тоҷикистонро коҳиш намедиҳад, балки баръакс, нақши онро ҳамчун нуқтаи ҳамгироии манфиатҳои геополитикӣ тақвият мебахшад. Дар чунин муҳит кишвар ба фазое табдил меёбад, ки дар он қудратҳои бузург маҷбур ба ҷустуҷӯи созиш ва ҳамоҳангсозии манфиатҳо мешаванд. Дар ҳамин замина, мафҳуми «артерияи геополитикӣ» ҳамчун чаҳорчӯбаи таҳлилӣ барои шарҳи нақши давлатҳои хурд дар низоми бисёрқутбии муосир пешниҳод мегардад.

   Дар шароити тағйирёбии занҷираҳои ҷаҳонии нақлиётӣ ва энергетикӣ, инчунин ноустувории вазъ дар Афғонистон, Тоҷикистон аз мавқеи буфери ғайрифаъол берун омада, ба гиреҳи фаъоли фазои геополитикӣ мубаддал шудааст. Ҳамсарҳадӣ бо Чин ва Афғонистон дар минтақаҳои баландкӯҳ ва мавқеи калидӣ дар ҳавзаи дарёҳои Ому ва Сир кишварро ба унсури муҳими таъмини амнияти минтақавӣ ва ҳамгироии иқтисодӣ табдил додааст.

   Ҳадафи ин мақола баррасии он аст, ки чӣ гуна мавқеи ҷуғрофӣ, имкониятҳои инфрасохторӣ ва захираҳои табиии Тоҷикистон аҳамияти стратегии онро дар шароити рақобати қудратҳои бузург муайян мекунанд.Барои расидан ба ин ҳадаф, лоиҳаҳои транзитӣ, ташаббусҳои гидроэнергетикӣ ва самтҳои асосии муносибатҳои дипломатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо кишварҳои ҳамсоя мавриди баррасӣ қарор мегиранд.

   Тоҷикистон ягона кишвари Осиёи Марказӣ ба шумор меравад, ки ҳам бо Чин ва ҳам бо Афғонистон ҳамсарҳад аст. Қаламрави он, ки зиёда аз 93 фоизашро минтақаҳои кӯҳӣ ташкил медиҳанд, асосан аз қаторкӯҳҳои Помир иборат мебошад. Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки қисми зиёди кӯҳҳои Помирро дар бар мегирад, аз лиҳози ҷуғрофӣ яке аз минтақаҳои баландкӯҳ ва мураккабтарини ҷаҳон ҳисобида мешавад. Бо вуҷуди ин, чунин хусусиятҳои ҷуғрофӣ аҳамияти стратегии кишварро маҳдуд намекунанд, балки баръакс, онро тақвият медиҳанд.

   Ағбаҳои Помир, аз ҷумла масирҳои Хоруғ–Тошқӯрғон ва Кулм–Қошғар, аз роҳҳои асосии заминии тамоми сол фаъол байни Чин ва Осиёи Марказӣ маҳсуб мешаванд. Ин масирҳо Тоҷикистонро ба пайванди мустақими байни минтақаи Синзян-Уйғури Чин ва бозорҳои Осиёи Ҷанубӣ табдил медиҳанд. Дар муқоиса бо масирҳои анъанавии транзитӣ, роҳҳои тавассути Тоҷикистон гузаранда имкони коҳиши масофа ва хароҷоти логистикиро фароҳам меоранд.

   Дар натиҷа, муҳити кӯҳистонии Тоҷикистон ба бартарии геополитикӣ мубаддал мегардад. Қаторкӯҳҳои Помир на ҳамчун монеа, балки ҳамчун унсури маҳдудкунандае баррасӣ мешаванд, ки гузариши он танҳо бо истифодаи сармоягузории калон, технологияҳои пешрафта ва ҳамоҳангии дипломатӣ имконпазир аст.

   Гарчанде ки масири расмии Коридори иқтисодии Чин–Покистон, дар доираи ташаббуси «Як камарбанд ва як роҳ», Тоҷикистонро фаро намегирад, Тоҷикистон ва Чин ба рушди шохаҳои алтернативӣ тавассути Помир таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир менамоянд. Лоиҳаи роҳи мошингарди Хоруғ–Қошғар (2025–2030) ҳамчун унсури муҳими диверсификатсияи масирҳои нақлиётӣ дар сиёсати муштараки Чин ва Тоҷикистон баррасӣ мешавад. Татбиқи ин лоиҳа метавонад масофаи байни Синзян ва Покистонро дар муқоиса бо масирҳои шимолӣ тақрибан 30 фоиз коҳиш диҳад.

   Роҳи гузаргоҳи байналмилалии «Шимол–Ҷануб» низ аҳамияти махсус дорад, ки бо ташаббуси Русия ва Эрон роҳандозӣ шудааст. Ҳадафи асосии он ташкили алтернатива ба масирҳои логистикии ғарбӣ дар шароити маҳдудиятҳои байналмилалӣ мебошад. Дар ин шабака Тоҷикистон мавқеи марказиро ишғол мекунад, махсусан бо назардошти ба истифода додани масири Душанбе–Қулоб–Айнӣ, ки аллакай барои интиқоли борҳо фаъол мебошад.

   Дар соҳаи энергетика, Тоҷикистон бо истеҳсоли тақрибан 98 фоизи нерӯи барқ аз манбаъҳои обӣ ва нақши калидӣ дар таъмини оби ҳавзаи Амударё ва Сирдарё мавқеи стратегии хос дорад. Неругоҳи барқи обии Роғун бо иқтидори 3,3 гигаватт ва баландии сарбанд 335 метр на танҳо лоиҳаи бузурги энергетикӣ, балки унсури муҳими геополитикӣ дар минтақа маҳсуб мешавад.

   Ҳамин тариқ, Тоҷикистон дар низоми муосири геополитикӣ на танҳо ҳамчун истеҳсолкунандаи энергия, балки ҳамчун танзимгари тақсимоти он баромад мекунад. Ин хусусият кишварро ба субъекти фаъоли гуфтушунидҳои минтақавӣ табдил медиҳад.

   Хулоса, гарчанде иқтисодиёти Тоҷикистон ҳанӯз дар марҳилаи рушд қарор дорад, аз ҷиҳати стратегӣ бошад Ҷумҳури Тоҷикистон , яке аз муҳимтарин кишварҳои Осиёи Марказӣ ба ҳисоб меравад. Артерияи геополитикии он дар се самт зоҳир мегардад: фазоӣ — ҳамчун пули иртиботӣ байни Чин ва Афғонистон; энергетикӣ — ҳамчун танзимгари ҷараёни об ва нерӯи барқ; амниятӣ — ҳамчун унсури пешгирии бесуботии минтақавӣ.

   Дар ин замина, сиёсати геостратегӣ ва геополитикии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба таҳкими манфиатҳои миллӣ, боло бурдани нақши байналмилалии кишвар ва саҳмгузорӣ дар таъмини амнияти минтақавӣ ва фароминтақавӣ равона гардидааст. Раванди мазкур ба таҳкими мавқеи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун субъекти фаъол дар фазои геополитикии Авруосиё мусоидат намуда, имконияти иштироки муассири онро дар баррасӣ ва ҳалли масъалаҳои муҳими минтақавӣ ва байналмилалӣ таъмин менамояд.

Муфассал ...

Модар - пояи давлатдории миллӣ ва сарчашмаи ахлоқи ҷомеа

Модар - пояи давлатдории миллӣ ва сарчашмаи ахлоқи ҷомеа

Модар азизтарин гавҳари ҳастии инсон ва муқаддастарин неъмати рӯзгор, чашмаи меҳру шафқат ва мактаби нахустини тарбия аст. Чунон ки давлат бо қонун ва тадбири хирадмандона устувор гардад, ҷомеа низ бо тарбияи модар солим ва обод шавад. Дар оғӯши меҳрубони ӯ на танҳо кӯдак, балки инсони оянда, шаҳрванди масъул ва бунёдгари сарнавишти миллат ба камол мерасад. Пас метавон гуфт, ки модар меъмори ҳақиқии шахсият ва устоди аввалини зиндагист.

Дар фарҳанги мардуми тоҷик аз қадимулайём мақоми модар баланд ва гиромӣ буд. Эҳтироми модар нишонаи камоли фарҳанг ва шарафи миллат аст. Аз ин рӯ, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханрониҳои худ пайваста аз ҷойгоҳи волои зану модар ёд мекунанд ва мефармоянд, ки модар чароғи хонадон ва тарбиятгари насли инсон аст. Ин суханони пурмаънӣ баёнгари онанд, ки рисолати модар танҳо ба доираи хонадон маҳдуд намешавад, балки ба тақдири ҷомеа ва сарнавишти миллат пайванд дорад.

Пешвои миллат дар мулоқотҳои худ ба муносибати Рӯзи Модар борҳо таъкид намудаанд, ки тарбияи дурусти фарзандон пояи устувории давлат аст. Агар модар фарзандро дар рӯҳияи ватандӯстӣ, ростқавлӣ ва масъулиятшиносӣ ба камол расонад, дар ҳақиқат барои фардои миллат хишти устувор мегузорад. Чунон ки тадбири оқилона давлатро барқарор дорад, тарбияи хирадмандонаи модар ҷомеаро солим ва пойдор месозад.

Модарро метавон ба конститутсияи зиндаи зиндагӣ ташбеҳ дод. Қонунҳои аввалини инсондӯстӣ, адолат ва эҳтиромро инсон нахуст аз ӯ меомӯзад. Пешвои миллат низ таъкид менамоянд, ки сатҳи маърифат ва фарҳанги ҷомеа ба дараҷаи маърифати занону модарон вобаста аст. Агар модар босавод ва хирадманд бошад, ҷомеа низ ба роҳи пешрафт хоҳад рафт. Аз ҳамин ҷост, ки дар сиёсати давлат ба баланд бардоштани мақоми занон ва дастгирии онҳо аҳамияти вижа дода мешавад.

Модар мисли парчами ваҳдат аст. Чунон ки парчам рамзи истиқлол ва сарҷамъии миллат аст, модар рамзи гармии хонадон ва ҳамбастагии оила мебошад. Агар дар оила меҳру муҳаббат ва эҳтиром ҳукмфармо гардад, ҷомеа низ устувор ва пойдор хоҳад шуд. Пешвои миллат борҳо таъкид кардаанд, ки оилаи солим асоси ҷомеаи солим аст ва пояи ин оила модари меҳрубон ва доно мебошад.

Дар рӯзҳои сахт модар паноҳгоҳи фарзанд ва тасаллобахши дилҳо мебошад. Вақте зиндагӣ имтиҳонҳои душвор пеш меорад, сухани нарми модар мисли насими субҳ дилҳоро ором месозад. Ҳамон гуна ки Тоҷикистон бо талошҳои Пешвои миллат ба сулҳу ваҳдат расид, дар ҳар хонадон низ модар бо сабру таҳаммул сулҳу оромиро нигоҳ медорад ва бо меҳру муҳаббат дилҳоро ба ҳам наздик месозад.

Эҳтироми зану модар нишонаи фарҳанги баланд аст. Миллате, ки занро гиромӣ медорад, ояндаи дурахшон хоҳад дошт. Аз ин рӯ, ҳар фарди ҷомеа бояд на танҳо дар гуфтор, балки дар амал ба модар эҳтиром намояд. Ғамхорӣ ба модар, итоати фарзандона ва рафтори нек беҳтарин изҳори сипос ба заҳмати ӯст.

Агар давлат барои рушди иқтисод ва фарҳанг барномаҳо тарҳрезӣ кунад, модар низ барои парвариши фарзанд ормонҳо дорад. Ӯ мехоҳад, ки фарзандаш донишманд, ватандӯст ва инсони комил гардад. Ҳар дастоварди фарзанд самараи меҳнати модар аст ва ҳар пешрафти ҷомеа натиҷаи заҳмати занону модарон мебошад.

Пас метавон гуфт, ки модар на танҳо чароғи равшанбахши хонадон, балки пояи устувори давлатдории миллӣ ва сарчашмаи поки ахлоқи ҷомеа мебошад. Аз ин рӯ, гиромидошти зану модар барои ҳар фарди ҷомеа қарзест муқаддас ва рисолате инсонӣ. Сазовор он аст, ки ҳар кас модари худро бо эҳтирому ихлос ёд кунад, сухани пурҳикмати ӯро пос дорад ва бо рафтори нек номи ӯро сарбаланд гардонад. Зеро модар пояи давлати дилҳо ва меъмори ормони фардои миллат аст.

Дар фарҷоми сухан таманно мекунем, ки ҳамаи модарони ҷаҳон ҳамеша саломат, сарбаланд ва хушбахт бошанд. Худованд умри онҳоро дароз, қалбашонро пур аз меҳру оромӣ гардонад ва хонадонҳоро бо нури дуои онҳо равшан нигоҳ дорад. Зеро ҳар ҷо ки модар ҳаст, он ҷо баракат, муҳаббат ва умеди фардои нек ҳукмфармост.

Идатон муборак!

Садоншоев Тоҳир М. - нозири калони кадрҳои

Институти илмҳои гуманитарии ба номи академик Б. Искандарови

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон                                  

 

Муфассал ...