ХУРОФОТ ҶУЗЪИ ЗИНДАГӢ ВА Ё ОФАТИ ОН АСТ?

ИМОМНАЗАР ҲАҚНАЗАР – ходими илмии шуъбаи таҳқиқоти иҷтимоӣ-иқтисодии

Институти илмҳои гуманитарии ба номи Б. Искандарови АМИТ

 

ХУРОФОТ ҶУЗЪИ ЗИНДАГӢ ВА Ё ОФАТИ ОН АСТ?

 ...

ИДОМА

Зарурати шинохти дурусти хурофот ва механизми мондагории он

 Ба назар мерасад, ки дар замони муосир, дар баробари ҷомеаи мо(чӣ ниҳодҳои давлатӣ, чӣ ҷамъиятӣ ва чӣ динӣ) саволи хеле ҷиддӣ қарор гирифтааст, ки бо ин селаи хурофоту таассуби офотӣ шуда, чӣ тавр бояд бархурд кард? Оё имкони зудудашудан он  ва ё “созгор” кардани қисми “камзарари он” бо замон вуҷуд доранд? Дидгоҳи ҷомеашиносона нишон медиҳад, ки ба хотири ояндаи бақои фарҳангҳо, аз ҷумла адён, то ҳадди имкон берун кардани омилҳои зиёновари хурофотӣ, ҳамчун амри зарурӣ, усулӣ мебошад [2]. Ба итминони мо, дар баробари  иқдомҳои умумӣ, аз қабили баланд бардоштани сатҳи огоҳии ҷомеа, ба хусус, ҷавонони синни мактабӣ, донишгоҳӣ, иқдомоти амалӣ, ба мисли корҳои фаъолиятҳои равшаннамоӣ, фаҳмондадиҳӣ, тариқи ташкили мулоқотҳои рӯ ба рӯи байни доираҳои илмӣ, ҷамъиятӣ ва динӣ оғоз шаванд, ки бе ниҳоят муҳим мебошанд.

 Хурофот дар умум монеаи рушди фикрии ҷомеаҳо дар пешбурди зиндагии моддӣ бошад ҳам, аммо аз сӯи дигар, он ба мисли микробҳои муфиду музири табиат ба таҳлили дақиқу мӯшикофона, ба эҳтиёткорӣ низ эҳтиёҷ дорад. Зеро дар ин таҳлил ҳифзи таодул дар байни ҷаҳони моддӣ, равонӣ ва маънавӣ (маънавиёт, ки лузуман танҳо динӣ намебошад Ҳ.И.) ҳам дар миён аст, ки кори ҳам мушкил ва ҳам муаммои асосӣ боқӣ мемонад.

 Дар ин мавриди андешаи яке аз поягузорони илми сотсиология Э. Дюркгейм, “шинохти объективии ҳодисахои чамъиятиро вобаста ба арзиши онҳо бояд арзёбӣ кард” ҳам ба маврид аст.

 Барои шинохти дурусти хурофаҳои музир ва “бе зарар” бояд дар назар дошт, ки дар даруни одамон як ҳолати равонӣ, ки дар берун ҳақиқате надорад, “мавқеъ дорад”, вале бо ҳамон қувва хайёл, барои ҳама чиз тафсирҳо месозанд, ки аслан “муаммо”-и асосии ҳамон вуҷуди инсонро нишон медиҳад. Ҳофизи бузург ин матлабро хеле орифона дарёфта буд[5];

 Вуҷуди мо муаммоест Ҳофиз,

 Ки таҳқиқаш фусун асту фасона

 Ҳамин тариқ, манбаҳои асосии хурофот, аз як сӯ надоштани огоҳӣ маълумот, донишу илм дар мавриди воқеиятҳои ҷаҳони атроф ва аз сӯи дигар, набудани кӯшиш барои расидан ба он аст, яъне ба ибораи фалсафӣ “ҷаҳли мураккаб”, ки дар байти зерини шоире хеле равшан ташреҳ шудааст:

 Он кас, ки надонад ва надонад, ки надонад,

 Дар ҷаҳли мураккаб абадудаҳр бимонад

 (Ва иловаи замон ба он;),

 Он кас, ки надонад ва нахоҳад, ки бидонад,

 Ҳайф аст, ки чунин ҷонвар зинда бимонад.

 Дар даврони мо, чунон, ки онро фаъолияту таблиғоти аксари ҷараёнҳои навзуҳури динӣ ( ки аксари кулашон гувоҳи бозгашти “қудрати сиёсии динианд ва на лузуман маърифати динӣ” Ҳ.И.), низ возеҳан нишон медиҳад, ки ба муқобили фарҳангу мероси ҷаҳонишудаи миллӣ, нобиғагони тафаккури сатҳи ҷаҳонии он, ба хотири ҷаҳонбинии гуманистии сатҳи башарӣ доштан ва ба хотири пардабардорӣ аз хурофоту қиссаҳои афсонавии “ҳақнамо”, ҳамлаҳо бештар шудаанд[2].

 Ҳарчанд, адён бо сеҳру ҷоду, ҷодугарӣ ҳам сатҳӣ (рӯякӣ) мубориза карда бошанд (сӯзондани ҷодузанҳо, соҳирону, олимон, ба шаклҳои мухталиф нобуд кардани рақибон, ба номи мушрику мулҳид, кофарону ғ.а, барангехтани ҷангҳои зиёди мазҳабӣ (ҷанги 72 миллати Ҳофиз), намунаи он мебошанд), вале ин ба манфиати поксозии адён набуда, балки ҳамеша барои бартарафкунии “рақобат”-ҳо дар ҷаҳони моддӣ ва хусусан, назорати мафкураи омма будааст[17]. Дар ҳаёти воқеии ҷомеаҳо, хурофот ҳамоно дар хидмати синфе, гурӯҳе, ки дар байнашон синфи ба истилоҳ “рӯҳоният” мақоми аввалиндараҷа дорад, мавқеи устуворашро аз даст надодааст. Гузашта аз он, тамоми афкору аъмоли худи диндорон низ комилан зери андешаҳои хурофотӣ қарор гирифта, имону рисолати аслии эътиқодро ҳам хеле тира сохтааст.

 Зарур ба ишора аст, ки дар исломи тақвият ёфта, табақаи махсуси диндорони мавқеъ гирифта, низ худро бо тақлиди нодуруст ” руҳонӣ” номиданд. Ин тақлид аз Юсқуф (Поп) ва арбобони динии Калисои Рум буд, ки худро аз дигарон ба Худо ва Пайомовар “муқарриб”, яъне рӯҳонӣ медонистанд ва ҳокмияти мутлақи диниро молу салоҳияти худ медонистанд ва ин мавқеъро маҳз аз ҳисоби ҳамон хурофотпароканӣ ҳам ба даст овардаанд. Дар ҳоле, ки вожаи “руҳонӣ” танҳо ба теъдоди хеле маҳдуди орифон, аҳли ирфон гуфта мешуд, на ба фақеҳону арбобону муллоёни сатҳи мухталиф, ки танҳо барои анҷоми умури динӣ барои диндорон масъуланд[1].

 Барои мисол, арбобону ходимони дини насронӣ дар “қонунӣ” кардани ҳукуматҳо нақши асосӣ доштаанд, интихоб ва таъйину машруияти подшоҳон дар дасти попҳо буд. Дар пайравӣ аз ин, дар намунаи таърихии мо ( масалан, ҳукумати Сафавиён (1502—1736), бо далели бартарии арзишҳои динӣ дар ҷомеа ва пайванди сиёсат бо дин, ҳокимияти сиёсӣ “муқаддас ва маъсум”(орӣ аз ҳар гуна гуноҳ) эълон шуд. Ба таври содда, хурофот ҳамчун абзори сиёсӣ, ба хотири итоати бе чуну чаро аз ҳокимият, онро ба сатҳи як фарзи динӣ бардошта, хурофоту бидъатҳои навро ҳам  сохтаанд. Яъне ҳамин арбобони динии ба истиллоҳи нодурусти “рӯҳониён”-и ба сиёсат омехта шуда, “аз номи Худои Коинот”, вале аз диду хости худ, ҳар гуна фатвоҳои аҷибу ғариб содир мекарданд, ки мондагории он дар замони мо, ҳам тааҷҷубовар ва ҳам хатарноктар боқӣ мемонад.

 Дар умум, тамоми нақли ривоятҳову ҳадисҳову қиссаҳои фаровони таърихӣ-диниро аз назари инсони замони муосир, ба соддагӣ ба категорияи  “хурофоти таърихӣ” метавон нисбат дод, зеро тамоми он фақат аз гузашта ва ё аз оянда, ки ҳар дуи он, мавҳуму норавшананд, қисса мекунад, вале дар бораи замони ҳол, ё воқеиятҳои заминиву замонӣ дар онҳо нуктае ҳам ёфт намешавад. Ва ҳоло чанде аз хурофаҳои муосирро, яъне созгории онҳоро ба тафаккури инсони мудерн, дар ҳоле, ки ҳуши маснъӯӣ ҳам “дар роҳ аст”, барои доварии бетарафона меоварем.

 Дар ҷомеаи мо ҳанӯз ҳам, одамон бар он боваранд, ки фалонӣ аз баландие афтиду осебе надид, чун фариштагон, ё Худо ӯро “наҷот доданд”, ё фалон кор анҷом шуд, чунки “баракат дошт” ва ё моли дуздӣ ва зулмҳо “баракат надоранд”. Аз он тараф ҳам то ҷое дида мешавад, дуздон, золимон ҳам бештар мехуранд, ҳам “баракат доранд”, дар маконҳо ва шароити беҳтарин ҳам зиндагӣ мекунанд. Ё фалониро Худо “дӯст дорад” фалониро Худо “задаст”, Худо ба фалонӣ фарзанд дод, ба дигарӣ надод ва ғайра тафсироти хаёлӣ. Ва ё гаронии нархи бозор, ки соддатарин қонуни бозор, арзаву тақозо аст, дар китобҳои қадима, “нархҳо дар дасти Худоянд”, шарҳ дода шудааст ва ғайра[7]. Дар ҳоле, ки ҳамаи ин аз тариқи риояи ҳамон қавонини табиӣ, илмӣ, иҷтимоӣ, физиологӣ “танзим” шуда, қобили шарҳ низ мебошанд.

 Масалан, дар рӯзҳои мо, яке аз “олимон”и маъруфи динӣ, ба хотири  “муқаддассозӣ” (реклама)-  заминҳои Қум (Эрон), ба асоси ривояти ҷаълӣ (хурофотӣ) иддаои “илмӣ” мекунад, ки “дунё ҳашт дари биҳишт дорад, ки се тояш ба Қум во мешаванд...” яъне ҳарчӣ бештари одамон барои “мустақиман” вориди биҳишт шудан”, барои қабр бо сарфи калон заминҳо харанд...

 Дар таърихи дунёи ғарбии қарни 19, замоне, ки дар он ҷо бар зидди бемориҳои кушанда, аввалин ваксинҳо кашф шуданд, калисо зиддияти шадид нишон дод ва олимонро бо гуноҳи “дахолат дар кори Худо” маҳкум кард. Яъне бемориҳои кушандаи оммавӣ ҳам “хости Худоянд ва дасти Худоро касе наметавонад, боздорад”[7].

 Дар фарҳанги исломӣ чунин намунаҳо бе ҳисобанд ва ҳар хоҳишманд метавонад онҳоро дар шабакаҳои иҷтимоӣ ба таври мустанад ва расонаӣ шуда пайдо кунад [18]. Масалан, арбоби баландмақоме аз минбар  мегуяд, ки лашкари ислом дар яке аз ғазавот (ҷангҳо) бе об монд, ҳама беҳол ба замин уфтоданд. Лашкаркашон назди Паёмовар рафтанду роҳи наҷот ҷустанд. Паёмовар даҳ ангушташро поин карданд, ки аз ҳар яки он об ҷорӣ шуд, чунон фаровон, ки ҳамаи лашкариён, чорпоен хурданду сер шуданду тамоми зарфҳоро ҳам пур карданду, вале об ҳамоно ҷорӣ буд... Ва ё яке охундҳои расмӣ дар Эрон ташвиқу таблиғ мекунанд, ки “занҳои иронӣ бояд бо мардони араб робитаи ҷинсӣ кунанд, то фарзандонашон сайидзода таваллуд шаванд”.

 Ходими баландмақоми динӣ дар маҳфиле, барои “афзудани имони исоли дигар пайравон”, қиссаҳое ба номи “ҳақиқат” мекунад. Дар маҳфиле пардае рӯи девор бо сурати ду шер овезон буд ва як замон шерон аз парда поин омаданду яке аз душманони ҳазрати Алиро покиза хурданду ва пас боз ба ҳамон парда “баргаштанд ва акс шуданд” ва аз ин  одам ягон“осоре” боқӣ намонд... Ё авлиёҳо бо ҳайвонот ба забони ҳайвонот “сухан” мекарданду ғайра.

 Дар ҷои дигар, халифаи муслимин дар минбар буд, ки аждаҳое дохили он шуд, ки ҳама аз ин шок шуданд. Ҳазрат ба мадум гуфт, ки “ ин бо ман кор дорад... ва дар гушаш “чизе” гуфту аждаҳо берун рафт... Пас ба мардуми ҳайратзада гуфт, ки “ ин мушкили хонаводагӣ  бо ҳамсараш дошт, омад машварат гирифту рафт... ”.

 Дар фарҳанги суннатии исломӣ, дар умум ва бо таассуфи бузург, нисбати инсон як назари камбинонаи хурофӣ пойдор монадааст, ки аз ҷаҳони берун аз он хеле фарқкунанда мебошад. Ба як мисоли воқеӣ назар мекунем; агар барои модаре, ки фарзандашро аз даст додааст, барои тасаллияташ бигӯянд, ки “ӯро Худо назди худ хост”, шояд як хурофоти “дурусту ахлоқӣ” ва барои замоне оромибахш ҳам намояд. Аммо агар он бо истифода аз боварҳои мазҳабӣ вориди фарҳанг шавад, танҳо мафкураи шаҳидпарвариро тақвият медиҳад ва онро як амри “муқаррарӣ”, “оддӣ” мекунад. Намунаи возеҳи он дар Афғонистони ҳамсоя, ки дар тӯли 45 соли ҷанг, беш аз 3 млн аҳолии аз ҳама тарафҳои даргириҳои дохилӣ, бо як шиори “Аллоҳу акбар” кушта шударо “шаҳид” хондан, намунаи возеҳи он аст. Бояд таъкид шавад, ки бо такя ба ҷаҳонбинии суннатӣ, “анъанавӣ, “кӯшишҳои интиқоли чунин мафкура ба ҷомеаи тоҷикистонӣ” ҳам вуҷуд дорад[18]. Намунаи дигар фарҳанги “суннатӣ”, ки зери таъсири он, аксари диндорони маишатандеш ва табъан хурофаандеш қарор доранд, ин одамонро вобаста аз ҷинсияташон, бештар ҳамчун “нар” ва “мода” дидан аст, яъне қоил набудани зану мард, ҳамчун инсони баробар[6], ки боиси таззоди бештар бо ҷаҳони воқеии маданӣ гардидааст.

 Ваъзи “муътамади”яке аз “ба ном олими дин ”-ро шоҳид шудем, ки истидлол мекард;  “...худованд се намуди ҳайвон халқ кардааст, яке барои борбарӣ, дигаре барои ғизои инсон ва саввуми зан дар сурати инсон, барои рафъи “ваҳшонияти мардон”..., ки хеле шармовар, нанговар ва ғамангез аст, аммо инҳо танҳо намунаҳоеанд аз хирмани бузурги хурофотандешӣ ва тааассуб ки, аз ҳар яки мо андешаи ҷиддитар мехоҳад[18].

 Албатта манзур аз овардани ин намунаҳои фаровони китобӣ ҳам шуда, ба нияти интиқод, ё беэҳтиромӣ ба ин иддае аз арбобони динӣ, ё пайравони “омиёна” ҳам набуда, танҳо як ишора ба тарзи тафаккури боқӣ монда ва  қазовати солими он аст.

 Сарнавишт, тақдир, қисмат, шанс, соати нек, бад, бахт иқбол ва ғайра ҳам аз қисмҳои таркибии ҳамон хурофасозианд ва дар тамоми дунё ҳам, ба ҳар сатҳ дида мешавад, ки дар маҷмӯъ ботил, пуч, ва дуруғ аст, аммо ба онҳо чунон мақом додаанд, ки бархурди ақлониро дар ин мавридҳо (дар тиб, биология, равоншиносӣ, ҳаёти иҷтимоӣ, ...)ба дур андохтааст[7]. Дар ҷомеаи мо ҳанӯз қиссаҳо, ривоёту достонҳои ғайримантиқӣ, мақоми хос, ба иборае, барои иддае шиор аз шуур мавқеи хеле болотар доранд, дар ҳоле, ки ақли мудерн, дигар ҳеҷ чизи исботношуданиро намепазирад, аз ҷумла муъҷизотро. Агар фарзан, дар ҷаҳони муосир,  алҳол100 проблемаи асосӣ мавҷуд бошанд, ба ягонтои онон аз тариқи адёну мазоҳиб посухи ақлонӣ, мантиқие пайдо намешавад.

 Ба таври дигар, аз назари илмӣ ва таҷрибаву воқеият, ҳар кас бо ақлу ҷисмаш сарнавишташро месозад, ки барои инсони мудерн хеле муҳим ҳам аст, ба иборае “сарнавиштро бояд дар сар навишт ва аз сар навишт”.

 Аслан дар олам неруҳое ҳастанд, ки дар асарашон ба асоси қавонини табиат, тасодуфҳои неку бад рух медиҳанд. Масалан касе дар замони муайян ба коре, амале машғул бошад ва дар берун ҳодисаи дигари хуб, ё баде рух медиҳад, ки ба кори ӯ алоқае надорад ва ё баръакс[13]. Вале одамон бо ҳамон қувваи хайёл онҳоро ба ҳамдигар нисбат медиҳанд, ки “ман бинобар иҷрои фалон кор боиси он ҳодиса шудам ва ғайра, яъне ин тасодуфҳо ва тақорунҳои (дар як замон баробар омадани ҳодисаҳо) неку бадро ба таври хурофӣ шарҳ медиҳанд. Яъне ҳамон шанс (иқбол) оқибате аст, на сабаб (вақте маълул на илал, сабабу оқибат ҷойиваз мешаванд ва дар хаёли худ чизеро шахсиятбахшӣ (персонификатсия) мекунанд, яъне ҳамон хурофасозӣ мебошад. Яке аз марказҳои тадқиқотии ғарбӣ расман эълон додааст, ки агар касе мӯъҷизаеро аз назари илмӣ, таҷрибӣ, ё роҳи дигар исбот кунад, 1 млн доллар ҷоиза медиҳад, аммо дар тӯли ин замон касе ҳозир нашудааст, “исботи” мӯъҷизаеро пешниҳод кунад. Бо вуҷуди таҳаввулоти бузург дар ҷаҳонбинии башари муосир, тағйиротҳои куллӣ дар сатҳи огоҳии иҷтимоӣ ва фардӣ, ҳанӯз ҳам, ҳар кадоме аз адёну мазоҳиб иддао доранд, ки “ҳақиқат” фақат бо онҳост, ки оқибатҳои гарони чунин тарзи ифротии хурофот, бештар, дар кишварҳои  марбут ба ислом ба мушоҳида мерасанд.

 Тавре ба соддагӣ мушоҳида мешавад, дар ҷомеаи замони гузариши тоҷикистонӣ, истихораву сеҳру фолу ҷодугарӣ ҳам хеле ривоҷ пайдо кардааст, ки ба ҷуз таъсирасонии манфиатхоҳонаи “рӯҳониёни қудсӣ” ба равони одамони камогоҳ, заъифирода ва хидматгорони зеҳну хайёл, ягон пояи муътамад надорад. Аммо фарзи мисол, агар асли дуои истихора (фол аз рӯи китоб) “талаби хайр аз Худо” бошад, вале “амалӣ” шудани он ба асоси назарияҳои илмҳои марбут ба равони инсон, аз тамаркузи комили равони худи шахс ба ҳамон “объекти дуо”, ба ибораи дигар, тамаркуз барои “бедор кардани Худои худ дар ботини худ” вобаста аст. Яъне Худованд инсонро чунон халқ кардааст, ки ҳар фард қодир аст(агар бо тамоми вуҷудаш бихоҳад) бо Худои “худ” робитаи бевосита барқарор кунад”, оромише пайдо кунад, вале на ба василаи шахси дигарӣ, ба ҳар ному мақоме, ки бошад ва ин нуктаи асосӣ ва нозуки муаммои равонӣ ҳам мебошад. Аммо одамон ба ба ҷои он, ки фикр кунад, дар мушкили зиндагӣ ва дарёфти роҳи ақлонии талоше кунанд, ба истилло, бо ҳамон неруи ботиниашон ба “даргоҳи Худои асил дуо кунанд”, ба назди шахси фосид, ҷодугар, фиребгар, шарлатан, ба номи мулло ё “рӯҳоние” мераванд, ки барояшон “китоб боз кунанд”, фол бинанд ва ғайра ва он ҳам дар ивази пулу моли калон анҷом шавад, ки ҷузъ маҳзи хурофа чизе таъбир шуда наметавонад.

 Ба қавли А. Эйнштейн “душвортарин кор фикр кардан, ба кор гирифтани ақл аст”. Мо ҳазор кори дигар мекунем, то ки заҳмати фикр карданро ба худ роҳ надиҳем ва ақлро ба чизи дигар (хайёл) иваз кунем.

 Файласуфи машҳур Р. Декард мегӯяд, ки “мардум аз Худо аз камбуди ҳама чиз гилла доранд ( пулу дороӣ, бахту иқбол ва ғайра, вале аз камбуди ақл касе гилла надоранд”. Гумон мекунанд, ки Худо ҳамон ақлро барои мо “хеле зиёд додааст”, аммо тавре мебинем, истифодаи он дар ҳамон сатҳи хеле поинтар аз қувваи хайёл боқӣ мондааст. Сабаб дар он аст, ки ақлро бо чизи дигар ҷонишин мекунем, зеро ҳамон табақаҳои манфиатдор, бо истифодаи зудбовариву камогоҳиҳои мо, барои мо, ба ҷои ақлу таҷриба роҳи “осонтаринро”, яъне хурофотпарастиро нишон медиҳанд.

Зарурати  равшангарӣ ва муқовимат бо хурофоту тааассубгароӣ

 Дар назари сатҳӣ зарурати мубориза бар зидди ин ду падида, чандон “ҷиддӣ” ба назар намерасад, яъне касе, ё гурӯҳе агар мехоҳад ба чизе қиссае, афсонае, хурофоте боварманд бошад ( масалан, касе аз хоб бо пои чап, дигарӣ бо рост мехезад ва), ё ба чизе тааассуб варзад, ба дигарон зараре надорад. Аммо агар ба таври дақиқтар таҳлил шавад, зиндагии рузмараи мо ғарқаи хурофоту таассуботи “ҷиддитар” аст, ки мисли ғубори ғализ пеши чашмамонро гирифта бошад ҳам, вале мо онро “дарку эҳсос намекунем”, чӣ расад ба ташхиси он аз бофтаҳои фалсафӣ, илмӣ ва ҳатто динӣ[8]. Масалан хурофотпрасте оберо ба номи “давоӣ”, ё “мӯҷъза”, е ғизоеро “барои шифо” ва ё гиёҳеро “барои беморие тавлид мекунад, ки аслан сиҳӣ намебошад ва мардуми зиёдеро ҳам бемор мекунад ва ё шорлотане бо “сеҳру ҷоду”, ки аслан чарбзабонии фиребанда аст, аз одамон “ақлдуздӣ ва пулдуздӣ” мекунад, ё чизҳои ҳамонанди он ва онҳоро фиреб медиҳад, бадбахт мекунад, ҳам бояд сарфи назар шаванд?

 Оё ҷудо кардани хурофаҳо ба муфиду музир зарур аст? Яъне он идда хурофаҳои инфиродӣ, ки ба монанди “дорунамо, пласебо”, бо механизми равони дохилӣ барои одамоне оромише медиҳанд ва дар пайванди иҷтимоии байни одамон, дар таодули ҷомеа як нақше доранд, ки онро дар состсиология  вазифагароӣ, “функсияи иҷтимоӣ” меноманд, ҳам ҳаққи будан доранд ё не?

 Аммо як чиз возеҳ аст, ки тамоми хурофаҳо зоҳиран “кумаккунанда”, оромбахш бошанд ҳам, аммо дар асл “дорунамо”, яъне пласебо”- анд, яъне ба ҷузъ оромии муваққатии фиребанда, ба ҷузъ мураккабтар кардани ҳолат, на сабаби дардро мебаранд, на саломат меоранд.

 Хурофот мисли як “сохтори иҷтимоӣ”-и ниҳодина шуда, дар ҷомеа нақшофарин бошад ҳам, ин нақш ба ҳар сурат ва дар умум, нишонае аз нақши мусбат надоштааст. Аммо он ба шакли “мудерн” пайдо шуда метавонад, ки боз дугонагӣ (дуализм)-и ҷаҳони моро нишон медиҳад, ба мисли илм, шибҳи илм, рост дуруғ, воқеият, хайёл ва ғайра, ки бояд дар мадди назар гирифта шавад.

 Дар замони мудерн, дар таҷрибаҳои маънавии башар, аз ҷумла ҷомеаи тоҷикистонӣ  ҳам консепсияи “ маънавият ва табиатгароӣ” и дар пояи илмӣ ба мавқеи болотар равон аст. Ба назар мерасад, ки ҳар чӣ бештари андешмандон, равшанфикрон ба мафҳуми ақл ( яъне таҷриба ва бурҳон), ба истидлолу мантиқ руҷӯъ ва такя мекунанд[5].

 Аз сӯи дигар, ҷаҳонбинии ғайри илмӣ ва ғайри мантиқӣ чунон дар бофтаи фарҳанги миллӣ ҷо гирифтааст, ки ба таври умум ва яку якбора аз байн бурдани тамоми анвои хурофаҳо ва ба ҷои он мавқеъ додани ҷаҳонбинии нав кори мушкилтарин, ё худ савол-муаммои асосие аст, ки дар баробари ҷомеаи имрӯзии тоҷикистонӣ қарор гирифтааст. Ба ибораи дигар, ба соддагӣ ва якборагӣ ҷомеи комилан “идеалӣ”, бе тааассубу хурофот сохтан ҳам ношуданӣ менамояд, аммо чизе, ки имкон ва зарур аст, расондани огоҳии бештар, равшангарӣ аст.

 Ба эътирофи аксари донишмандони ватанӣ, ба монанди Асадзода Назрӣ, ҳанӯз ҳам дар афкори умум ва ҳатто дар зеҳни аҳли илму адабу зиёи ҷомеаи тоҷикистонӣ, дарки "асрори офариниш", тасвири ҷаҳон ва ҷойгоҳи инсон дар он куллан бунёдӣ (ортодоксалӣ) боқӣ мемонад ва агар касе аз нигоҳи илмӣ ба он эроде ё интиқоде бигирд, ба вокунишҳои пинҳону ошкоро рӯ ба рӯ мешавад. Аз ин рӯ, дар ин гуна муҳити “фарҳангӣ” ва дар доираи чунин ахлоқи миллӣ ба тамоми падидаҳо на аз дидгоҳи илмиву мантиқӣ ва ҳатто шахсӣ, балки маҳз аз равзанаи суннатӣ менигарад”[6]. 

 Дар ҷои дигар, ҳам ин таҳлилгари дақиқназар илова мекунад; “Мушкили дидгоҳи суннатӣ ва шуури ҷамъии мо дар он аст, ки бунёди фаталистӣ, мифоложӣ, вопасгароёна, ғайриилмӣ ва ҳатто ғайримиллӣ аст. Ин яке аз омилҳои боздорандаи рушди миллист”[6].

 Ҳамин тавр, агар бо ин падидаҳо, ба хотири тағйири чунин фазои ирратсионалӣ таҳлили нақодона ва равшангариву огоҳӣ сурат нагирад, ҷомеаро ба рукуд ва ояндаи хатарнок ҳам такон дода метавонад[2], ки бозгашт аз он ба ҷаҳони мадании муосир ба маротиб гаронтару мушкилтар хоҳад буд.

 Илова бар он, таърихи миллии мо мушкилоту маҳдудиятҳо, ба мисли ҳазор соли бедавлатӣ, истеъморҳо ва нотавонӣ, зулму бегонапарастӣ, беадолатӣ ва ғайра сифатҳои боздоранда рӯҳияи миллиро пушти сар кардааст, дар ҷаҳонбинии миллӣ асари ҷиддӣ боқӣ гузоштааст[12]. Ба ҳамин ҷиҳат аст, ки мақоми ҷомеаи донишбунёд барои муқовимат бо фазои ғайрирастионалӣ , аз ҷумла, дар сатҳи макотибу хонавода ба маротиб болотар рафтааст.

 Аммо аз тарафи дигар, тавре пештар ишораҳо шуда буданд, хурофот абзори манфиатбарон аст, ки дар мисоли ҷомеаи мо ҳамон арбобони гуногунсатҳи динианд ва бояд донист, ки онҳо ин абзори бе миннатро ҳамеша бозтавлид ва қувват медиҳанд ва онро ба соддагӣ раҳо нахоҳанд кард, ки муборизаро ҳам бо он хеле сахту мушкил месозад.

 Аммо оғози муқовимат мумкин ва муҳимтар аз он, зарур аст. Ба қавли файлсуф, сотсиологи машҳур, К. Поппер (1992-1994) “...вақте борони сел меояд (манзур аз ҷаҳонбинии ирратсиоаналӣ Ҳ. И.), мо чатр мегирем, яъне бо борон агар коре карда натавонем, худро ва дигариро маҳфуз нигоҳ дошта метавонем”.

 Агар ба муҳиммияти муқовимат бар зидди  хурофоту таассубгароӣ диққати ҷиддитар равона нашавад, он камарзиш ё “камзарар” дониста шавад, оқибаташ инсонҳоро ба сатҳи махлуқони бетафовут ба зиндагии фардӣ ва иҷтимоӣ, ба бардагони “камхарҷ”, вале барои табақаи ҳавасманд ба он, “сердаромад” ва тобеъони бечуну чаро табдил дода метавонад.

 Имрӯзҳо дар шабакаҳои иҷтимоӣ, масъалаҳои зиёди ақидатӣ, созгории он бо хиради инсон, маводи таҳлилӣ ва баҳсҳои зиёдеро дучор омадан мумкин аст, ки гувоҳи авҷи хурофоти дар замони гузариши ҷомеаи тоҷикистонӣ ҳам мебошад, ки хулосаи ҳамаи онро бо диди ҷомеашиносона бо дигарон дар миён мегузорем. Аммо қабл аз ҷамъбандӣ бояд дар назар дошт, ки ҷомеаи тоҷикистонӣ дар фазои се фарҳанг; ориёӣ (тоҷикӣ), исломӣ(арабӣ) ва ғарбӣ (аврупоӣ, шуравӣ) зиндагӣ мекунад. Аз ин ҷумла, фарҳанги исломии аз ҷазираи Арабистон омада, нисбатан фарҳанги баста буда ва аз фарҳангҳои берун қариб чизеро нагирифтаст, аз ин рӯ онро фарҳанги такманбаӣ ва баста, вале барои фарҳанги ориёӣ таҳмилшуда номидан мумкин аст, ки муқовимат бо хурофоти бо ин фарҳанг ҳамроҳ омадаро ба маротиб душвортар месозад. Мутобиқи ин фарҳанги ҳанӯз бештар тасаллут дошта, дар мафкураи мо нисбат ба мардумони хеле пешрафтаи ғарбӣ, як навъ ҳасодату бадбинии хурофотӣ ҳам вуҷуд дорад, ки ҳамаи он дар тафаккури мо бо вожаи “кофар” ҷамъбандӣ мешавад. Вале дар воқеият, бештару бештар пойбанди тамоми дастовардҳои илмӣ, технологӣ, маънавии ҳамин кишварҳои пешрафта боқӣ мемонем. Зеро онҳо ҳатто дар динҳояшон ислоҳоти мутобиқ ба воқеияти замонҳоро ворид кардаанд, яъне ҳар мафкура, ба хусус, диниву дунявиро дуруст дар ҷои худ гузоштанд, ба ибораи дигар аз ҳам ҷудо карданд, ки яке аз омилҳои появии рушду пешрафташон ҳам мебошад. Аммо дар ҷомеаи тоҷикистонӣ, барои тағйироти ҷидии ҷаҳонбинии ғайриратсионалӣ, ки сирри ҳама гуна пешрафт ҳам дар он нуҳуфта мебошад, кӯшишу андешаи камтар ба назар мерасад. Ҳамоно барои наслҳо бештар “фалсафаи бофандагишудаи зиндагӣ ва ҷаҳонбинии суннатии чанд қарнҳо пеш гузаштаро”дар ивази фарҳанги асили ҳамзистии дар ҷаҳони “умумӣ шаванда”талқин мешавад. Зарурати дигаре, ки муқовиматро бо ҷаҳонбинии ирратсионалӣ ҳамеша таъкид месозад, ин Ҳамчунон дар ҷои аслии худ шинондани сиёсат, илму фарҳанг ва дин мебошад [1]. Танҳо дар ин ҳолат имкони воқеии рушди ҷомеа, пешрафти кишвар ва таҳкими давлат ва субобти ҷомеаи он таъмин шуда метавонад.

 Нуктаи дигари қобили таъкиди хеле ошкоро ин аст, ки агар мафкураи мардум, сатҳи тафакури ҷомеа, чунин хурофоту таассубу бегонапарстиро мепарварад, эҳтимоли рӯзе ба сараш омадан хеле боло мебошад, ки мақоли маъруфи моро ки “аз кӯза бурун таровад ҳар он чӣ дар ӯст”- ро ба хотир меорад. Монеаи аслӣ дар баробари тамоми дигар падидаҳои номатлуб, ки натиҷаи ҷаҳонбинии хурофотӣ, вопасгаро ҳам мебошанд, бетарафӣ, мушоҳидакории пассиви аксари аъзои андешаманди ҷомеа аст, ки ҳамчун бадтарин душман барои ҳар миллату давлат ҳам собит шудааст. Ба хусус, бетарафӣ ва мушоҳидакории аҳли илму дониш, зиёиён, кормандони ниҳодҳои давлатӣ ва ғайра( ки хеле зиёд ҳам ҳастанд), на фақат тааассуфовар, хиҷолатовар аст, балки хатари аз даст рафтани шансу имконоти пас аз ҳазораҳо муяссар шударо низ воқеитар мекунад.

 Ногуфта намонад, ки яке аз сабабҳои ба мағзи иддае аз ҷомеа “нарафтани ” таблиғоти зидди хурофӣ ва таассубгароӣ, ин хало (вакум), ё фосилаи тӯлонии байни диндорони маишатандеш (оммиёна) ва аҳли илму зиё ва маориф аст, ки бояд механизмҳои бартараф кардани он фавран ва ҷиддан  андешида шаванд. Аз ҷумла, оғози таблиғоти ақлгароӣ (ратсионализм) ва мафҳумҳои вобаста ба он (ҳуқуқу озодиҳо, илму маърифат, маориф...), бояд бар пояи барномаҳои махсус, бар иловаи низоми маориф (ки ҳатмӣ аст), аз “диндорони маърифатандеш ё олимона” , диндорони “мӯтадил”зери кори кор гирифта шавад, ки аҳли фаҳм ва қобили дарки он мебошанд.

 Ба қавли нуктасанҷонаи Н. Асадзода “ҳар миллате , ки ба ҷои талош кардан дуо карданро роҳи мушкилоти худ медонад ва аз ин тариқ умедвори тағйироти муҷизаосову натиҷаҳои зудрасу безаҳмат аст, аслан миллати масъулиятпазиру роҳатталаб ва тақдирпарастест, ки роҳ ба ҷое нахоҳад бурд...”[6]

 Аз таҳлили анҷомшуда ба натиҷаи умумие расидем, ки дар муқобили ин селаи хурофоту таассубгаро, ки чӣ дар сатҳи афрод ва чӣ дар сатҳи ҷамъӣ нақши вопасгаро, боздоранда дорад, муқовимати барномарезӣ шуда, як амри зарурӣ, усулии давлати демократӣ ва дунявӣ ва худи замон, ки дар он маҳбубтарин мафкура, ба номи либерализм, бо шакли амалии он, ҳокимияти демократӣ мебошад, воқеиятест раднопазир. Бинобар ин, ба назар мерасад, ки зарурати таҳия ва қабули қонуни махсуси зидди хурофаҳову тааассубот, ба унвони Қонуни ҶТ “Дар бораи муқовимат бо хурофоту тааассубот дар ҷомеа” ба миён омадааст. Раванди таҳлил ба натиҷаи дигаре ҳам расонд, ки хурофот ва таассуби аз он ба вуҷудоянда, аслан ва комилан офоти ҳаёти иҷтимоӣ, монеаи асосии тафаккур ва ҷаҳонбинии “замонавӣ”- ии хеле фаро рафта мебошанд, ки муқовимат бо онро ба сатҳи муаммои асосии ҳалталаб, ба амри ниҳоят зарурии ҷомеа ва давлат бардоштааст. Зеро ба қавли Лоиқи бедордил;

 Рафтем дар тааассуби худ то гулӯ фурӯ,

 Рафтанд ҳеҷ будагон аз мо фаро чаро?

АДАБИЁТ

1. Абдулкарим Суруш, Офоту хурофот, Мадрасаи Мавлоно Ҷалолуддин Балхӣ/Румӣ, School of Rumi, www.youtube.com/@schoolofrumi2794,21.03.2020
2. Абдуллоҳи Раҳнамо. «Хатари гурӯҳҳои ифротгарои динӣ чист?» Душанбе 2021(чопи сеюм), С.43
3. Алӣ Ризоқулӣ, Ҷомеашиносии нухбакушӣ, Теҳрон:Нашри Най,(1377) 1998
4. Амирҳусайни Лодан, Худосолорӣ ва дармондагӣ, Лос­- Анҷелес, 2014, с. 71
5. Андешаҳои дунявӣ дар адабиёти форсу тоҷик. Душанбе, 2023, https:www//merosikhati.tj/tj
6. Асадзода Назрӣ, Маҷаллаи академии илмию оммавӣ “Илм ва Ҷомеа”-№1 (19),2020
7. Богданов А.И., Исаков И.В. МИФ И СУЕВЕРИЕ // Современные проблемы науки и образования. – 2015. – № 1-1. ;URL: https://science-education.ru/ru/article/view?id=19139 (дата обращения: 16.01.2025).
8. Исомиддин Шарифзода, Паёмадҳои хушунатборе, ки аз сиёсикунонии дину бовар маншаъ мегиранд. Бознашр: https://farazh.tj/sahifai-asosy/jomea/pajomadhoi-hushunatbore-ki-az-sijosikunonii-dinu-bovar-mansha-megirand/
9. Муҳаммад Ғиёсуддин, “Ғиёс- ул- луғот”, Душанбе, “Адиб”, китобхонаи электронии ДДОТ,lib.tgpu.tj,санаи дохилкунӣ12.2020
10. Муҳамадзода Н.Д., Заминаҳои паҳншавии таассубгароӣ дар марҳилаи муосири инкишофи Тоҷикистон, https://phlosophical.tnu.tj
11. Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ,28.12. 2024
12. Сайфулло Муллоҷон, Хурофот ва илми таърих, https://qalamonline.net/
13. Саенко Ю.В. Психология суеверий/Саенко Ю.В.-М: Академия, 2008, 201 с.
14. Степанов А.М.,Клоков К.Б., «Оценка потенциальной конфликтогенности… с местным населением» // Научные труды Северо-Западного института управления РАНХиГС. 2019. Т. 10. № 4 (41). С. 61–69
15. Фарҳанги забони тоҷикӣ» (Нашриёти «Советская энсиклопедия, Москва, 1969
16. Ҳақназар И., “Илми бе амал арзише надорад”, Маҷалаи илмҳои гуманитарӣ, № , 2024, саҳ. 86 ва рӯзномаи “Минбари халқ”, № 35, аз 08. 2024
17. Ятимов С.  , “Илм ва амният”, Маҷаллаи академии илмию оммавии “Илм ва ҷомеа”, №2 (6), 2017

 

Муфассал ...

ИСТОРИЧЕСКАЯ ПАМЯТЬ В ФОРМИРОВАНИИ ИДЕНТИЧНОСТИ

Ардабаева Мадина - научный сотрудник

отдела истории, археологии и этнографии

ИИГ НАНТ

 

ИСТОРИЧЕСКАЯ ПАМЯТЬ В ФОРМИРОВАНИИ ИДЕНТИЧНОСТИ

«Пробуждение исторической памяти играет

весьма важную роль в укреплении национального

чувства граждан, особенно молодёжи, которая

является будущим нации и государства»¹.

Э. Рахмон. Послание Президента Республики

Таджикистан Маджлиси Оли, 2025

   Мысль, сформулированная в Послании, задаёт отправную точку для разговора об исторической памяти не как об отвлечённом понятии, а как о явлении, напрямую связанном с настоящим и будущим общества. Вынесенная в эпилог, эта формулировка не подводит итог, а, напротив, открывает пространство для дальнейшего размышления о том, каким образом прошлое продолжает присутствовать в современной жизни и влияет на формирование общественных ориентиров.

  В условиях глобализации обращение к исторической памяти перестаёт быть простым возвращением к прошлому. На фоне активного культурного обмена и изменения ценностных установок именно память становится тем основанием, которое помогает обществу сохранять целостность и чувство принадлежности. Через осмысление исторического опыта формируется понимание собственных корней и вырабатывается представление о направлениях дальнейшего развития.

   Теоретическое осмысление социальной природы памяти было предложено в первой половине XX века французским социологом Морисом Хальбваксом, одним из основоположников концепции коллективной памяти. В своей фундаментальной работе «Социальные рамки памяти» он последовательно показал, что память не является замкнутым внутренним переживанием отдельного индивида, но возникает, формируется и сохраняется в пространстве социальных связей. По его утверждению, «память не существует вне общества; она всегда коллективна и формируется в рамках тех групп, к которым принадлежит индивид»⁴. Тем самым Хальбвакс заложил основы понимания памяти как живого социального механизма, посредством которого общество удерживает свой исторический опыт, передаёт ценности и обеспечивает преемственность культурного бытия из поколения в поколение.

   Развивая это направление, французский историк и культуролог Пьер Нора обратил внимание на те формы, в которых коллективная память закрепляется и становится зримой. В 1980-е годы он ввёл в научный оборот понятие «места памяти», понимая под ними не только конкретные объекты, но и символические, институциональные и ритуальные формы сохранения прошлого. Согласно его утверждению: «когда живая память ослабевает, общество вынуждено создавать особые места, предназначенные для её сохранения»³. Такие «места памяти» — будь то памятники, памятные даты, ритуалы или устойчивые культурные образы — становятся своеобразными опорами исторического сознания, позволяя обществу поддерживать связь с прошлым и сохранять целостность своей идентичности в условиях исторических перемен.

   Значительный вклад в развитие теории исторической и культурной памяти внесла немецкий исследователь Алейда Ассман, рассматривающая память как ключевой механизм культурной преемственности. В её интерпретации память выступает не только формой хранения прошлого, но и активным инструментом его осмысления в настоящем. По утверждению Ассман, «культурная память обеспечивает связь между прошлым и настоящим, позволяя обществу сохранять своё наследие и идентичность»². Такое понимание позволяет рассматривать историческую память не как простую совокупность зафиксированных фактов, а как сложную систему эмоциональных, ценностных и символических связей, через которые формируется чувство принадлежности, укрепляется коллективная идентичность и поддерживается историческая непрерывность культурного развития.

   В данном теоретическом ракурсе обращение к исторической памяти приобретает особую значимость для понимания современной траектории развития Таджикистана. После обретения государственной независимости в 1991 году перед обществом встала задача выработки устойчивых оснований национальной идентичности, предполагающей осмысление исторического наследия и механизмов культурной преемственности. В этом контексте актуализация древней истории персидско-таджикской цивилизации, прежде всего эпохи Саманидов, заняла важное место в формировании национального исторического нарратива. Фигура Исмаила Самани закрепилась в общественном сознании как символ государственности и исторической непрерывности, демонстрируя, каким образом обращение к прошлому включается в процессы конструирования коллективного самосознания.

   Наряду с этим существенное значение имеет осмысление событий более близкого исторического прошлого (1992-1997 гг), которые составляют сложный и противоречивый пласт коллективного опыта, коллективной памяти. Работа с этим периодом в публичном и образовательном пространстве ориентирована не на воспроизведение конфликтных интерпретаций, а на формирование установок, связанных с сохранением стабильности и общественного согласия. Для значительной части общества память об этих событиях сохраняет болезненный характер, однако именно аналитическое осмысление пережитого позволяет выявить уязвимость социальных связей и значение институционального и ценностного баланса.

   Особое место в этом процессе занимает молодёжь, для которой данный исторический период выступает не личным переживанием, а объектом интерпретации. Его изучение осуществляется не только через хронологию и фактологию, но и через обращение к индивидуальным судьбам и человеческому опыту. Такой подход способствует формированию более сложного и многомерного понимания прошлого, в котором история воспринимается как совокупность человеческих решений и последствий, а не как абстрактная последовательность событий.

  Вместе с тем обращение к травматическим страницам истории каждого народа сопряжено с определёнными эмоциональными рисками. Для участников событий воспоминания могут сохранять высокий уровень психологической напряжённости, тогда как у молодого поколения возможны отчуждение или поверхностное восприятие при отсутствии контекстуального и методического сопровождения. В этой связи особую значимость приобретает сочетание образовательных и культурных форм работы с прошлым, учитывающих не только когнитивный, но и эмоциональный уровень восприятия исторического материала.

   В данном контексте публичное обсуждение сложных периодов истории требует взвешенности и методологической строгости. Односторонние интерпретации способны воспроизводить линии напряжённости, тогда как аналитически выверенный подход предполагает сопоставление различных источников, обращение к свидетельствам очевидцев и использование художественных и культурных форм, позволяющих представить прошлое через призму индивидуального опыта, а не идеологических схем.

   В результате историческая память утрачивает характер отвлечённого понятия и начинает функционировать как инструмент социального анализа и нормативной ориентации. Через неё общество осмысливает накопленный опыт, формулирует выводы и вырабатывает модели поведения, ориентированные на предотвращение деструктивных сценариев. Для молодёжи этот процесс имеет принципиальное значение, поскольку именно в данный период формируются не только знания, но и ценностные установки, определяющие отношение к обществу и государству.

   Образовательные и культурные инициативы, реализуемые на государственном уровне, направлены на институционализацию этих установок, превращая историческую память в фактор социального регулирования. Через изучение национальной истории и литературы, участие в памятных практиках и культурных мероприятиях передаются не только сведения о прошлом, но и представления о социальной ответственности и исторической преемственности.

   Историческое знание в данном контексте выполняет также функцию межпоколенческой связи. Осмысление достижений и ошибок предыдущих поколений расширяет горизонты индивидуального выбора, позволяя соотносить личные решения с более широкими социальными процессами. Одновременно формируется устойчивость к упрощённым интерпретациям и искажённым версиям прошлого, что способствует развитию критического мышления и самостоятельной оценки исторических нарративов (например, современная оценка ВОВ в европейских странах).

   Через литературу, устную традицию, памятные символы и культурные образы историческая память включается в повседневную культурную практику, приобретая эмоциональную и ценностную глубину. В этом качестве она способствует укреплению ощущения принадлежности к единому историческому пространству и поддерживает непрерывность культурного опыта.

   Таким образом, историческая память Таджикистана предстает не как объект исключительно академического интереса, а как действенный элемент формирования национальной идентичности, социальной согласованности и устойчивого развития. Она обеспечивает возможность осмысления прошлого без его абсолютизации и использования исторического опыта в качестве ресурса для понимания и решения задач настоящего и будущего.

   В этом контексте обращение к исторической памяти выходит за рамки теоретического осмысления и приобретает характер практического ориентира, задающего направления общественного и культурного развития. Современные формы исторического опыта всё чаще фиксируются не только в академическом дискурсе, но и в официальных текстах, отражающих представления государства о ценностях, приоритетах и механизмах социальной консолидации. В этой логике особый интерес представляет Послание Президента Республики Таджикистан Маджлиси Оли 2025 года, в котором тема исторической памяти рассматривается не как абстрактная категория, а как фактор формирования национального самосознания, прежде всего в контексте работы с молодым поколением. Обращение к данному тексту позволяет проследить, каким образом теоретические подходы к коллективной и культурной памяти находят отражение в современном государственном дискурсе и трансформируются в конкретные смысловые и нормативные установки.

 

Литература:

1. Рахмон, Э. Послание Президента Республики Таджикистан Маджлиси Оли Республики Таджикистан. — Душанбе, 2025. — URL: https://www.president.tj (дата обращения: 2025).
2. Ассман, А. Культурная память: письмо, память о прошлом и политическая идентичность в высоких культурах древности / пер. с нем. — М.: Языки славянской культуры, 2004. — 368 с.
3. Нора, П. Между памятью и историей. Проблематика места памяти // Франция — память. — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского университета, 1999. — С. 17–50.
4. Хальбвакс, М. Социальные рамки памяти / пер. с фр. — М.: Новое издательство, 2007. — 352 с.

Муфассал ...

ХУРОФОТ ҶУЗЪИ ЗИНДАГӢ ВА Ё ОФАТИ ОН АСТ?

ИМОМНАЗАР ҲАҚНАЗАР – ходими илмии шуъбаи таҳқиқоти иҷтимоӣ-иқтисодии Институти илмҳои гуманитарии ба номи Б. Искандарови АМИТ

ХУРОФОТ ҶУЗЪИ ЗИНДАГӢ ВА Ё ОФАТИ ОН АСТ?

Назари сотсиологӣ ба моҳият, сабабҳо ва мондагории хурофот дар ҷомеаи мудерни тоҷикистонӣ

ТАЪРИФИ ХУРОФОТ ВА МАФҲУМҲОИ БА ОН ПАЙВАНД

   Дар мавриди ҷаҳонбиниҳои иррратсионалӣ, хурофотӣ тадқиқотҳо фаровон анҷом шудаанд, вале мо аз зовияи сотсиология, кӯшиданием, ки ба хирмани бузургони дар ин маврид анбошта, як хӯшаякеро афзоем.

   Хурофот (ҷамъи арабии “хурофа”) яъне эътиқоди ғайримантиқӣ ва собитнашудаест, ки дар асари ҷойивазкунии ғалати мафҳумҳои табиат бо мовари табиат ва акси он пайдо мешавад. Бовару эътиқодоти аҷибу ғариб ва ғайри воқеӣ, берун аз мабнои ақл, мантиқ, илм, воқеият, ҳатто дин, ки аксаран дар эътиқодмандони авом ривоҷ доранд, “хурофа”( “хурофот”) номида мешавад. “Фарҳанги забони тоҷикӣ”, “хурофот”-ро сафсата, гапи бемаънӣ, ақида ва фикри мавҳуми беасос” тафсир мекунад [15].

   Хурофот ва андешаву амалҳои марбут ба он (таассубварзии ифротӣ, офоти иҷтимоӣ ва ғайра ), дар ҳар яке аз ҷомеаҳои башарӣ, вобаста ба сатҳи иҷтимоӣ-иқтисодӣ, сиёсӣ ва фарҳангӣ ва дар робита ба онҳо, решаҳои хоси худро дошта, дар тӯли таърих, ба ҳар шаклу тарзи ба замонҳо “мутобиқшуда” боқӣ мондаанд.

   Дар қадим, одамон дар баробари ҳаводиси ваҳшатзою даҳшатовари табиат (заминларза, хушксолӣ, вабо в ғайра), барои пайдо кардани як навъ оромиши “равонӣ”, онҳоро ба асоси эътиқодоти худ таъбиру тафсир мекарданд. Ба ин ҳодисаҳо “хусусиятҳои инсонӣ”медоданд, ки гӯё дорои “ҳис, дарк, ҳуш ва қаҳру ғазаб мебошанд, яъне онҳоро “шахсиятсозӣ, шахсиятпардозӣ” (“персонификасия”, “personification”), мекарданд ва пас динҳои ниҳодинашуда, барои манфиатҳо, онҳоро ба рушди фарогир расонданд. Ҳамин тавр, манбаи асосии хурофот, ин моварои табиатро ба воситаи назму қонунҳои табиат шарҳ додан ва аз тарафи дигар, қонунҳои воқеии табиатро ҳам бо мафҳумҳои мовароӣ таъбир кардан мебошад, яъне ҳардуи ин мафҳумро иштибоҳан ва ба тавр ифротӣ ҷойгузини ҳам кардан аст[1], ки моҳияти афйкори хурофотӣ мебошад.

   Бо таърифи фалсафӣ, “хурофот таваҷўҳ ба воқеияти замон бар асоси ривоят, ё хаёлоти равонӣ, бидуни таҷриба буда, зеҳни инсон аз ҳар як падида метавонад, бардоштҳои нодуруст дошта бошад”, ки ба таърифи илмӣ наздиктар аст. Иддае аз файласуфон, дарки оламро “махсуси ҳар кас” меҳисобанд.

   Шарҳи илмии хурофот мушаххастар  аст, яъне“ҳар чизе бо илм созгор набошад ва бо илм бархўрд (мухолифати комил) дорад ва илм онро дар таҷрибаҳо собит карда наметавонад, хурофот аст”.

   Поягузори сотсиология муосир Огоюст Конт (1798- 1857), хурофотро “яке аз мароҳили рушди зеҳнӣ, ки аз назари сатҳӣ, аз маҷмўи фаҳму амалҳои ақлонӣ поёнтар аст ва он дар зинаи аввали протсесси тафаккурронӣ қарор дорад”, таъриф кардааст.

   Дар адабиёти илмии русӣ ҳам таърифҳои зиёд дучор меоянд, ки ба назари мо, дутои зерин нисбатан дақиқтар мебошанд; ба ақидаи таҳлилгари масъала, олим, нависандаи украинӣ Почепцов Г.Г., “Хурофот кӯшиш мекунад, ки воқеиятро ба ягон маъное тобеъ созад”. Сотсиологи рус Степанов А.М., менависад, ки“хурофот ин хоҳиши маънӣ бахшидан ба чизест, ки аслан маъное надорад”[14].

   Дар ҷомеаҳои мухталиф, аз ҷумла, ҷомеаи тоҷикистонӣ, хурофот бештар дар шаклҳои зерин мавқеъ дорад:

1. Хурофоти “инфиродӣ”, боварҳои мухталифи беасосе, ки фардҳо, ё ақаллиятҳои хоси як ҷомеа ба онҳо пойбанданд ва бинобар бар “фардӣ” буданашон то ҳадде “безарар” ҳам ҳисобида мешавад.
2. Хурофаҳои ҷамъӣ, умумӣ, ақидаву боварҳо ва эҳсосоти ғайримантиқӣ, ғайри ақлонӣ ва эҳсосоти ирратсионалии вобаста ба онҳо мебошанд, ки аслан аз ҷониби ходимони гуногунсатҳи динӣ, ё ҳизбу созмонҳои иртиҷоӣ ҳадафмандона пароканда мешаванд. Хурофоти ҷамъӣ монеаи рушди ҳар ҷомеа буда, ҳамчунон ба маротиб хатарноктарнд, зеро ба таассуби ҷамъӣ табдил ёфта, иддаи одамони осебпазир (диндорони оммиёна, ашхоси дорои мушкилоти равонӣ, ҷавонони ноогоҳ ва ғ.а)- ро ба шакли зомби (zombie),ё “биоробот” расонда, ба қурбониҳо, ба амалҳои ифротӣ,терроистӣ(худкушӣ, худ тарконӣ, худсӯзӣ, инфиҷору тахриби ҷамъӣ ва ғайра) такон медиҳанд.
3. Хурофоти “сиёсӣ”, ки алҳол дар ҷомеаҳои мудерн, ҳамчун зодаи динҳои “сиёсӣ” бештар ба назар мерасанд, аз тарафи гурӯҳҳои мухталифи ифротӣ, аҳзобу ҳаракатҳои сиёсӣ, сиёсатмадорон ва дасисагарони сиёсӣ, барои дастрасӣ ба ҳадафҳои худ, шиорҳои динӣ, мазҳабӣ, сиёсӣ ва миллии авомфиребонаро пароканда мекунанд ва бо ваъдаҳои ғайримантиқӣ иддаеро барои замоне ва ҳадафҳои сиёсиашон мутаассибу ифротӣ сохта, ба натиҷае ҳам мерасанд[3]. Инқилоби исломии Ирон (1979), ғасби ҳукумат дар Афғонистон аз ҷониби гурӯҳи террористии толибон (2022), таҳаввулоти бо оқибатҳои норавшан дар Сурия (2023), ҳамчунон кӯшиши номуваффақонаи ғасби ҳокимият дар Тоҷикистон (с. 2015), аз ҷониби ҲНИТ ва кишварҳои дигар, намунаҳои равшан, вале бо оқибатҳои норавшани навъи хурофотҳои сиёсӣ-динӣ мебошанд.

Омилҳои иҷтимоӣ ва фарҳангии хурофот ва тааассуботи вобаста ба он.

   Заминаи асосиии хурофот зеҳни худогоҳ ва нохудогоҳи инсонҳо мебошад, ки аз замонҳои хеле қадим, ҳамчун дарку тафсири хоси муҳити атроф, табиат ташаккул ёфта ва то сатҳе дар идома ҳам мебошад. Хурофот натиҷаи бевоситаи қувваи хайёли одамон аст, ки дар инсонҳои камогоҳтар, ба сатҳҳои гуногуни тахайюл (фантазия) расида, дар маҷмӯъ ба ақл, илм, мантиқ ва воқеияти ҷаҳон созгорӣ надорад [1].

    Аммо савол аст, ки чаро дар иддаи ҷомеаҳои ҷаҳони ба таври  бодмонанд пешраванда, хурофот ҳамоно мондагор боқӣ мондааст? Дар посухи кутоҳ, ин баёнгари “буъди (қисми) равонӣ”-и инсонҳо мебошад, ба ибораи дигар, инсон ниёзҳои равонӣ ҳам дорад, ки онро бо ҳамон қуваи бе маҳдудияти хаёли худ, қонеъ месозанд, зеро инсон бино бар табиаташ наметавонанд, “комилан” позитивист, ё материалист бошад.

   Як сабаби дигари пойдории хурофот ин дар ҳаёти ҷомеа, нақшу вазифаи иҷтимоӣ доштани он аст, ки ба як навъ ҳамбастагии  иҷтимоии одамон мусоидат мекунад.

   Таври мисол, ҷукҳо (латифаҳо) дашному ҳақорат, зарбулмасалҳо, ривоятҳо ва қисме аз идеологияҳо ва ғайраро касе қасдан намесозад, балки онҳо барои ниёзҳои равонии ҷомеа, менталитети он ва иҷрои ҳамон функсияи иҷтимоӣ, пайдо шуда, қисми зиёди онҳо пойдор ҳам мемонанд. Масалан, дашномҳо, барои таодули равонӣ, як навъ нақши равонӣ, иҷтимоӣ (“дил холӣ кунанда”) доранд.

   Аммо масъалаи асосӣ, ҳадду сатҳи корбурди қуввваи хаёл (фантазия)-и инсонҳо, ва таносуби он бо воқеият, ақл, илм (ба маънои илми таҷрибӣ, ки дар ҷаҳон ба унвони “science” ва на илме (калом), ки дар фарҳанги исломӣ дар назар дошта мешавад Ҳ.И.)дар ҳаёти фардӣ ва иҷтимоӣ мебошад.

   Бояд зикр шавад, ки суистифодаи таварумӣ аз қуваи хаёл дар динҳо, эътиқодот, бештар аз ҳамаи дигар соҳаҳо дида мешавад. Зеро пояи асосии эътиқодоти динӣ ба ҷаҳонҳои “дигар”-и ғайбӣ, мовароӣ, ба ҷаҳонҳои хаёл, “рӯҳ”/ӣ ва фантазия сару кор доранд, ки онҳо танҳо ба таври хос, тариқи эҳсосоту ҳолати равонӣ, шарҳ дода мешавад. 

   Дар ибтидо ва дар ҷомеаҳои ба тадриҷ такмилёфта, хурофот ҳамчун абзори мубориза байни табақаҳо, ҷиҳати дастёбӣ ба манобеи табиӣ, неъматҳои моддӣ ба кор гирифта шуда буд. Сардорону сарварон, пешвоёни ин ё он ақида, худро ҳамчун “хосон, баргузидагони қувваҳои фарозаминӣ”, ё “фарқкунанда” аз одамони оддӣ муаррифӣ мекарданд ва сабаби ғолибияти худро бар табақаҳои дигар маҳз “бо худ ҳамтараф будани қувваҳои фарозаминӣ” нишон медоданд, то дигарон аз онҳо бе чуну чаро тобеъият кунанд. Дар тӯли замон, ҳамин навъи боварҳо (хурофот) аз тарафи табақаи ҳоким (чӣ дар қудрати давлатӣ, чӣ динӣ ва чӣ дар мафкураи одамон), бо тағйири шакл, густурдатар шуданд, ки яке аз заминаҳои иҷтимоии муҳими дигари хурофасозии манфиатовар ба шумор меравад [7]. Ҳамчунон дар масири таърих, қудратҳо, сиёсатҳо, салтанатҳо хусусан, адён бо идеологияҳои худ, аз эътиқодоти мардум  барои равнақи бештари манофеашон, хурофотро ҳамчун абзори мафкуравӣ истифода карда, бо тамоми воситаҳои дастрас инсонҳоро аз огоҳиҳои марбут ба асрори ҷаҳон, табиат ва воқеиятҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ, илму донишҳо дар фосила нигоҳ медоштанд, ки моҳияти онро равшантар месозад [3].

   Тавре ишора гардид, тахайюли инсон дар ҷаҳони мовароӣ, яъне динӣ ба маротиб фаъолтар аст, аз ин рӯ, сарчашмаи асосии хурофот, низ эътиқодот ва мушаххасан, хурофоти динҳои ниҳодинашуда, созмон ёфта  (ба анг. Organzed religions) мебошанд. Бино бар ин, ба хотири равшантар дидани решаҳои хурофот, тафкики алҳол ҷо гирифтаи диндорӣ дар байни диндорони тамоми адён, аз нигоҳи файласуфи навандеши исломӣ, дуктур Абдулкарим Суруш манзур мегардад; диндорӣ дар умум ва дар ҳама адён се навъ аст: 1. “маишатӣ, ё омиёна”, ки дар адён, аксари он то 90 % -и пайравон мерасад. 2. Диндории “маърифатандеш, ё олимона”, ки тахминан 8-10 % диндоронро ташкил медиҳад ва 3. Диндории “таҷрибатандеш, ё орифона”, ки танҳо як фоизи диндорони орифро ташкил дода, дар замони муосир тақрибан ба назар намерасад [1].

   Ин тақсимбандӣ ҳамчунон тасдиқ мекунад, ки аксари (90%) қурбониҳои хурофоту таассуботро дар ҳамаи адён, диндорони омиёна ташкил медиҳанданд, ки ду сабаби асосии он ҳам, ҳамон тарс ва ҷаҳолат мебошанд.

   Зарур ба таъкид аст, ки дар умум, навъи диндорӣ, эътиқодот, ба шумули хурофоту тааассуби аз он манбаъ гиранда, як амри “ҷабрӣ” аст. Яъне одам дар кишваре, “бе ихтиёр” и худ таваллуд мешавад, муҳити фарҳангӣ, динӣ ва хурофотии онро ба таври ирсӣ ба мерос мебарад. Ба ҳамин ҷиҳат ҳам, диндорони омммиёна, яъне “ғайриихтиёрӣ”, дар ҳама адён, аксари кулли пайравонашон (беш аз 90% )/ро низ ташкил медиҳанд. 

   Аммо нуктаи таъкид он аст, ки аксари кулли диндорони “маишатандеш”, ё диндорони омиёна, барои дарёфти огоҳӣ ва маълумоти воқеӣ (ки он худ ба худ, ба таври содда ҳам ба даст намеоянд),  умуман чизро зери савол намебаранд ва аз ҳама чиз қонеъанд, яъне талоше намекунанд. Аз он тараф ҳам, тахайюлу тасаввуроти хаёлӣ (хурофотӣ) -ашонро, ки аз ҷониби ҳамон фақеҳону ходимони дин ба шакли “мафкураи хоси шинохти ҷаҳон” шакл дода мешавад, бар дастовардҳои илмӣ, таҷрибаҳои истидлолӣ ва воқеият бартар медонанд, ки ба решаи равонӣ доштани моҳияти он таъкид мекунад. Зеро ҷаҳонҳои мовароӣ, ғайбӣ, ҳамчунон таълимотҳои динӣ, ба қувваи хайёл (“дунёи мовароӣ, ғайбӣ”) поягузорӣ шуда, барои тамоми пурсишҳои бузург (ба мисли хилқат, охират, Худо, шайтон, малоик ва ғайра) ҳам ҷавобҳои содда, вале мутлақ пешниҳод мекунад. Ба ҳамин тариқ,  барои инсон, ба ҳамин соддагӣ оромии равониро ҳам “фароҳам мекунанд”, ки зеҳнияти содда, камогоҳ ва тобеъву қонеъ низ онро боз ба ҳамон соддагӣ, чун ҳақиқати “мутлақ” мепазирад [6].

   Бо истифода аз ин вазъ, гурӯҳҳои судҷӯ ва ҳоким (ки ҳамеша дар саҳнаанд), ба хусус, ходимону арбобони гуногунсатҳи динӣ, бо суистифода аз чунин зеҳният, оммаро аз роҳҳои тарсу таваҳум дар тобеияти доимии “донишҳову робитаҳои ғайбии худ”, яъне хурофаасос нигоҳ дошта, “сиёсатҳои” худро пеш мебаранд. Аз бовару хаёлоти мардум ниҳодҳои дастаҷамъӣ ҳам месозанд (ки як намуди он зиёратгоҳҳо, ибодатгоҳҳои сатҳи мухталиф, мазорҳои бешумор ва ғайра мебошанд), ки аслан хурофотро дар зиндагии рӯзмара ба як “расмиёт”и иҷтимоӣ-фарҳангии манфиатовар табдил медиҳанд. Роҳбарон ва мубалиғони адён одамонро водор месозанд, ки бояд барои ҳама гуна маросимҳои суннатӣ, ҳатман ба онҳо муроҷиат кунанд, дар ҳоле, ки “ҳар инсон бо Худо (и худ) робитаи мустақим” дорад.

   Пӯшида нест, ки “сиёсатҳо”и хурофасозӣ, вале манфиатгаро, тариқи қиссапардозиҳо, ривоятсозиҳо, мафкурасозиҳои динӣ, дар сарзаминҳои исломии асри миёнагӣ, доираи улуми табиию риёзӣ, фалсафиро тадриҷан танг карда, пас аз қарни понздаҳи мелодӣ илм (ба хусус, илми таҷрибӣ)- ро аввал ба радифи поёнӣ (“музир” барои имон, хилофи илми калом, илоҳиёт тафсир карда), ниҳоят ба рукуд расонданд. Ходимону фақеҳони динӣ дар густариши хурофа, таассубот чунон муваффақ ҳам шуданд, ки дар баробари онон қарор гирифтан хатари воқеӣ дошт. Яъне агар касе кунҷковӣ, ё шубҳаеро ифшо мекард, бо часпонданаи тамғаҳои марговар, чун шакку илҳод ва куфр ба хашми нухбагону “доноёни тақаллубӣ”, ки тамоми “донишашон” аз хурофот иборат буд, нобуд мешуданд [3].

   Тавре аз таҳлилҳои мазкур бармеояд, хурофот (-и динӣ) дар ҳама давру замон ва дар умум, монеи асосии рушди илм, дониш ва ақлонияти инсоният ва мутаносибан ҷомеаҳо будааст, ки дар он талоши ходимону арбобони динӣ нақши асосӣ бозида, асари мондагори он ҳам дар ҷомеаҳои исломӣ шадидтар ба назар мерасад. Ҳарчанд бузургони мероси фарҳангии мо, ба мисли Мавлоно, Ҳофиз, Сино, Ҷомӣ ва дигарон дар ин робита таъкидҳои бедоркунанда ҳам доштанд[5], ки Иқболи Лоҳурӣ, онро дақиқ ҷамъбандӣ кардааст;

   Одамӣ аз бебасарӣ бандагии одам кард,

   Ман надидам, ки саге пеши саге сар хам кард...

   Яке аз заминаҳои дигари хурофасозиҳо, эъҷоди ҳар гуна мавҷудоти маръӣ (дида нашаванда), бо истифодаи аз неруи хайёл, ба амсоли деву ҷин, ҳайулои дигар, бо додани ному сифатҳо, дар зеҳни инсонҳо “зинда” кардани онҳо, яъне “шахсиятсозӣ”(персонификатсия) карданашон мебошад. Ба ҳамин тариқ, одамон ҳар чизеро, ё бутеро ва ё ҳатто Худои “худро” дар ҳамон зеҳну хайёл месозанд ва ба он саҷда мекунанд.

   Дар адабиёти классикии мо мисолҳои фаровони “шахсиятсозӣ” мавҷуданд, ба мисли “гул ба булбул гуфт”, “душ девона шудам ишқ маро диду бигуфт...” ва ё махлуқе ба номи шайтон “як касест” ва ғайра. Дар ҳоле, ки ҳамаи ин “махлуқот”, ба шумули шайтон сохтаву пардохтаи тахайюли инсон, яъне ҳамон “шахсиятсозӣ”, “персонификасия” мебошад, ки манбаи фавворазанандаи хурофот ҳам боқӣ мемонад. Мисол, агар Худо шайтонро танҳо барои гумроҳ кардани одамон, “гунаҳкор” кардани онҳо офарида бошад, пас маънию мантиқи он ё рамзист, ё “розест берун аз дарки инсон” ва ё ҷузъ хайёл ягон мантиқу “воқеият”- и хориҷӣ (ақлонӣ) надорад. Зеро агар ҳамон “гуноҳ намебуд”, “одам ба замин намеомад”, ва “нақшаи Худо ҳам дар хилқати одам амалӣ намешуд” [1].

   Орифи сатҳи ҷаҳонӣ, Мавлоно Балхӣ-Румӣ  дар ин робита ду таъкиди хеле дақиқу омӯзанда дорад  (ҳарчанд ходимони динӣ талош мекунанд, ки осори ӯро хилофи таълимоти исломӣ “тафсир” кунанд Ҳ.И.), ки аввалӣ “як будани  нафсу шайтон”, яъне Худо инсонро бо нафси аморааш (амркунанда, ки ҳамон шайтон) офаридааст ва дигарӣ, иллати хайёлсозиҳоро дар зеҳн нишон медиҳад;

   Хештан нақши дев мекарданд,

   Пас зи бимаш ғирев (фарёд) мекарданд.

   Ба ибораи дигар, ба маҷозе (образе), ки худ дар хайёл балое, махлуқе “бо сифоти одам” меофариданд ва пас аз худи он метарсиданду он парастиш мекарданд. Дар ҳоле, ки ба исботи ин мутаффаккири нобиға (Румӣ);

   То бидонӣ к- осмонҳои самӣ(баланд ),

   Ҳаст акси мудракоти (дарк) одамӣ

 Яъне муҳити атроф танҳо инъикоси дарку хайёлоти инсонҳост, ки онро илму фалсафаи муосир ҳам тасдиқ мекунанд [5].

   Яке аз заминаҳои дигари бузургҳаҷми хурофасозӣ, нақли ривоятҳову ҳадисҳо, қиссаҳои фаровони таърихӣ-динианд, ки дар шакли китобҳои бешумор навишта шуда,“зоҳири ҳақнамо ва дилрабо”ҳам доранд. Ба иборае дилу мағзҳои зиёдеро ҳанӯз ҳам мерабоянд, ҳарчанд “Худои асилро ҳам дар хурофот “печонидаанд”. Китоби машҳури «Саҳеҳи Бухорӣ», ки саҳеҳтарин баъди Қуръон дониста мешавад, дар асоси нақлҳои шифоҳии аз даҳон ба даҳон гузашта навишта шуда, (аз 600 ҳазор ҳадиси носаҳеҳ (яъне хурофӣ Ҳ.И.), 6 ҳазор ҳадиси саҳеҳ (дуруст)-ро интихоб кардааст, ки гувоҳи ин иддао мебошад.

   Ё китоби дигаре ба номи “Баҳор-ул -анвор”, иборат аз 111 ҷилд қиссаву ривоятҳост, ки танҳо як қарн пеш онро худи фақеҳони мутассиб, ба 10 ҷилд расондаанд, аммо ҳанӯз ҳам пур аз хурофот боқӣ мондааст.

   Аз сӯи дигар, ба хурофот маҳкум кардани фарҳанги дигарон ва ҷойгузин кардани он бо хурофоти нав, дар намунаи  мероси бостонии табори ориёӣ ( форсҳову тоҷикон, ки  яке аз созандагони нахустини тамаддуни башарӣ ҳам будаанд Ҳ.И. ) аз ҷониби лашкари арабҳо, бо шиорҳои исломӣ мебошад, ки як омили дигари бозтавлиди хурофот мебошад. Дар даврони баъзе аз халифаҳои араб, барои эъҷоди монеа аз таҷлили Наврўз, онро “хурофоти боқимонда” нишон доданӣ шуда, боҷҳои иловагӣ ҳам ҷорӣ карда буданд, вале ба натиҷае нарасиданд [12].

   Таърихи башар ба такрор нишон медиҳад, ки хурофот ҳамчун беминнаттарину муассиртарин абзори сиёсӣ, ҳамеша бозтавлид мешудаст. Ҳар ҳокимият, режимҳои сиёсӣ, идеологӣ, динӣ, онро барои рақобат ва ҳато тасарруфи дигарон, бо ҳар шакл, аксаран ба зери пардаи “эҳёи фарҳанги меросӣ” истифода мебурдаанд, ки имрӯз он дар сиёсати муосири “истеъмории абарқудратон”, дар мисоли Ховари Миёна, Осиёи Марказӣ (алҳол дар Афғонистон )возеҳтар дида мешавад. Яъне барои манфиатҳо фарҳанги дигаронро, ки дар асл ҷузъи зиндагии қавме, ё миллате будааст, сирф аз дидгоҳи дину фарҳанги худ доварӣ карда, онро “зараровар”, “хурофотӣ” ва ғайра маҳкум мекарданд [17], ки таърихи миллати мо, мутааассифона, онро бо таҳмили бохтанҳои азим, пушти сар кардааст.

   Ҳамин тариқ, аз назари ҷомеашиносӣ (сотсиология), омилҳои “муосир”и хурофот, новобаста аз гуногуниашон, барои тамоми ҷомеаҳо, аз ҷумла ҷомеаи тоҷикистонӣ умумиятҳои муштарак доранд[10]:

1. Инсонҳои камогоҳ (ба хусус, диндорони оммиёна) бино бар табиати ботинӣ, қувваи хайёл ва огоҳии маҳдудашон нисбат ба табиату воқеиятҳои муҳити атроф, ба хусус илм, ҳанӯз ҳам пойбанди таваҳумот, тарсу ҳарос ва нобоварҳо боқӣ мемонанд. Дар ин ҳолат унсурҳои аслии инсонӣ, ба монанди ақл, илм, адолат ва ҳатто худи эътиқоди асил ва ғайра поин андохта шуда, дар тафаккури инсонҳо барои хурофоту тааассуб ҷой “холӣ” мешавад.
2. Пайравии кӯр-кӯрона (яъне бидуни кӯшише дар дарки иллати ҳодисаҳо), ба ривоёту таблиғоти бе асоси арбобону ходимони гуногунсатҳи динӣ, пазириши бидуни таҳлили онҳо, яке аз заминаҳои асосии хурофот дар байни одамони камогоҳ ва пайравони дини маишатӣ (диндории оммиёна) боқӣ мондааст.
3. Дар ҳаёти ҳамарӯза одамони “ноком”, “бадшонс”, “бадбахту маъюс” ва ё кори ба майли худашон сурат нагирифтаро бидуни ҷустуҷӯи ақлонӣ, мантиқӣ, илмӣ ва таҷрибавӣ ба омилҳои хайёлӣ, ғайримантиқӣ, яъне хурофот пайванд медиҳанд.
4. Аз тарафе ҳам, дар дунёи муосири зуд тағйиркунандаву ғайриқобили пешгуиҳо, аксари инсонҳо (бештар дар кишварҳои пешрафта) беш аз пеш дунболи манофеи фардӣ, ба самти худхоҳӣ, эгоизм, ахлоқиёти фоидагаро ва фардгароӣ равонаанд. Аз сӯи дигар, ба назари мо, яке аз сабабҳои авҷи хурофот ва таассубгароӣ дар замони мо, ин “камрангтар” шудани арзиши донишҳои инсонӣ, ё гуманитарӣ ва дар айни ҳол, рушди босуръати улуми технократии барои дарки сатҳӣ душвор, мебошад. Ҳамчунон эҳсоси табъиз, нобаробарӣ, беадолатӣ, ба хусус, ҷаҳолат дар иддае аз ҷомеаҳои марбут ба ҷаҳони саввум, барои равнақи хурофоту таассубот ҷиддан мусоидат мекунад. Ҳамчун натиҷа, дар байни мардум авҷи ноумедиҳо, бемориҳои мухталифи равонӣ (афсурдагӣ, стрес) афзоиш ёфта, ҳамзамон ба омилҳои аслӣ, ба мисли ақл, илм, адолат, маънавиёт ва ғайра, ки барои пойдор нигоҳ доштани зиндагии башарӣ мебошанд”, шубҳаҳоро меафзоянд.
5. Ҳарчанд ҳар давру замон хурофоту таассуботи худро дошта бошад ҳам, башар аз ин хурофатарошиҳо даст набардоштааст ва ҳоло он ба шаклҳои дигар ва дар соҳаҳои дигар ҳаёт ҳам дучор меояд. Таври мисол, мағзшӯиҳои мухталифи мафкуравӣ аз ҷониби рақибони сиёсӣ, ки дар ВАО, матбуот, шабакаҳои иҷтимоӣ барои манфиатҳо ва ғаразҳои сиёсӣ пароканда мешаванд, оромиши зеҳни инсонҳоро комилан рабудаанд. Ё маълумоту рекламаҳои фаровони муболиғаомези доруҳо, косметика, табобатҳои суннатӣ ва ғайра ҳам ба мағзи одамон фишори равонӣ ворид мекунанд, ки як навъи хурофоту маҷози муосир аст. Фалон дору давои ҳамаи дардҳост, ё фалон маводи косметикӣ одамро чанд сол ҷавон мекунад ва ғайра, ки ҳамроҳ бо истихора ва дуоҳои ашхоси “қудсӣ”, милиардҳо инсонро қурбонии ҳамин таблиғотҳо (хурофоту маҷозоти муосир) месозад.

   Ҳангоми мутолиаи мавзӯъ дар ҷомеаи муосири тоҷикистонӣ, ба як манбаи “пинҳон”- и дигари  хурофасозӣ дар  маводи таълимии илмҳои гуманитарӣ, рӯ ба рӯ шудем, ки дар назари дақиқтар, ба мафкураи хурофотӣ, фаталистӣ ва миллатситезона ҳам расонда метавонад. Дар бисёре аз маводи таълимии дарсии мазмунҳои гуманитарӣ, таври мисол, забону адабиёт, таърих ва ғайра, ки на танҳо ба масири миллӣ созгор нестанд, балки баръакс, то ҷое монеаи ташаккули худшиносии миллӣ, ҷаҳонбинии илмӣ ҳам мебошанд (Ҳар кас метавонад ба ин тадққотҳо ва китобҳои дарсӣ (ба хусус, забоону адабиёту таърих) муроҷиат кунад). Аммо касе ин асарҳои илмӣ, китобҳои дарсии бо қолаби тафаккуру муқарраротҳои мазҳабии қуруни вустоӣ навишта шударо, ки ҷавононро ба самти андешаҳои ғайриилмӣ-хурофотӣ самт медиҳанд ва муаллифонашон ҳам унвонҳои баландтарини илмӣ (докторону профессорон)-ро гирифтаанд, гӯё намебинанд[6].

   Аслан ин мавзӯи комлан дигар бошад ҳам, як ишораро зарур медонем. Илмҳое, ки аз мафкураи замонҳои нокомии миллати мо қиссаҳо мекунад ва дар ин нокомиҳо фақат дигарон (аҷнабиён)-ро “гунаҳкор” медонанд  ва ё баръакс, аз андоза бештар ва фақат ба гузаштаҳо, баъзан ба сатҳи муболиғаомез руҷӯъ мекунанд, аксаран тафаккури ғайриилмиро дониста ва ё надониста, ба номи илми “баланд”, муарруфӣ мекунанд, ки дар бисёр мавридҳо шибҳа илм, ё бештар аз таҳлили яксӯя чизе намебошанд[8]. Зеро ҳар падидаи “прогрес”, мисли падидаҳои дигари олам аз ду тараф (мусбату манфӣ) иборат аст, ба шумули истиллои бегонагон, ки боду тарзи нигоҳ, яъне хурофотӣ ва воқеӣ, манзараи комилан мухолифи ҳамро нишон медиҳад. Намунаи рашани он кишвари форсизабони ба мурури замон ба кишварҳои ҷудогона тақсимшуда, (Эрон, Афғонистон ва Тоҷикистон) мебошанд. Яъне дар Тоҷикистони озод ҳам бояд ҷаҳонбинии хурофотӣ ҳар чӣ бештар таҳмил шавад, ва прогрессро бо ҳар васила, бо баҳонаи “бозгашт ба фарҳанги худӣ” моли хоси “фарҳанги ғарбии бегона” нишон додан, дида мешавад. Аз ин рӯ, барномаҳои низоми маориф, тавре, ки Пешвои миллат, Роҳбари давлат мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон такроран дар Паёми имсола[11]низ таъкид доштанд, бо ҷиддияти том ба бозбинии дақиқ ва ҷилавгирӣ аз чунин довариҳои якҷониба ниёз дорад, то самту ориентатсияи миллӣ барои аъзои ҷомеаи тоҷикистонӣ, дар соҳаи илму маориф (ба хусус, омӯзгорон), вале ҳатман дар ҳамоҳангӣ бо ҷаҳони воқеӣ равшантар шавад. Камина аз дидгоҳи шояд маҳдудтари худ дар мақолае ба номи “Илми бе амал арзише надорад”, дар мавриди вазъи воқеии пайванди илм бо ҳаёт ибрози назар карда будам [16].

   Ба асоси тадқиқоти муҳақиқи дақиқназар, Асадзода Назрӣ “Ин гуна маводҳои (илмиву таълимӣ Ҳ. И.) идар қолаби асри миёнагӣ монда, барои талоши мақомотҳои давлатӣ дар роҳи хунсо кардани ҳар гуна ҳаракатҳои зидди давлатӣ, зидди миллӣ ва умуман башарӣ, ин гуна олимони баландунвон, дар аслу воқеият тарбияи зидди зидди масири давлатиро анҷом медиҳанд, яъне бештар рӯҳияи таассубгароӣ ва хурофотиро тақвият медиҳанд[6]. Дар сатҳи бисёре аз оилаҳо, ки волидайни дар ҳамон фазои “ирратсионалӣ” бузург шуда, бо ҷаҳонбинии, яъне бидуни тағйири ҷаҳонбини ирратсионалӣ, насли ояндаро ҷавобгӯи марҳилаи нави рушди кишвар омода карда наметавонанд, аз ин рӯ ,огоҳӣ ва равшаннамоӣ, яке аз масъалаҳоеанд, ки андешаи ҷиддии ҷомеаи ҷавони моро таъкидан тақозо мекунад.  ...

   

ИДОМА ДОРАД

                                                                                       

АДАБИЁТ

1. Абдулкарим Суруш, Офоту хурофот, Мадрасаи Мавлоно Ҷалолуддин Балхӣ/Румӣ, School of Rumi, www.youtube.com/@schoolofrumi2794,21.03.2020
2. Абдуллоҳи Раҳнамо. «Хатари гурӯҳҳои ифротгарои динӣ чист?» Душанбе 2021(чопи сеюм), С.43
3. Алӣ Ризоқулӣ, Ҷомеашиносии нухбакушӣ, Теҳрон:Нашри Най,(1377) 1998
4. Амирҳусайни Лодан, Худосолорӣ ва дармондагӣ, Лос­- Анҷелес, 2014, с. 71
5. Андешаҳои дунявӣ дар адабиёти форсу тоҷик. Душанбе, 2023, https:www//merosikhati.tj/tj
6. Асадзода Назрӣ, Маҷаллаи академии илмию оммавӣ “Илм ва Ҷомеа”-№1 (19),2020
7. Богданов А.И., Исаков И.В. МИФ И СУЕВЕРИЕ // Современные проблемы науки и образования. – 2015. – № 1-1. ;URL: https://science-education.ru/ru/article/view?id=19139 (дата обращения: 16.01.2025).
8. Исомиддин Шарифзода, Паёмадҳои хушунатборе, ки аз сиёсикунонии дину бовар маншаъ мегиранд. Бознашр: https://farazh.tj/sahifai-asosy/jomea/pajomadhoi-hushunatbore-ki-az-sijosikunonii-dinu-bovar-mansha-megirand/
9. Муҳаммад Ғиёсуддин, “Ғиёс- ул- луғот”, Душанбе, “Адиб”, китобхонаи электронии ДДОТ,lib.tgpu.tj,санаи дохилкунӣ12.2020
10. Муҳамадзода Н.Д., Заминаҳои паҳншавии таассубгароӣ дар марҳилаи муосири инкишофи Тоҷикистон, https://phlosophical.tnu.tj
11. Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ,28.12. 2024
12. Сайфулло Муллоҷон, Хурофот ва илми таърих, https://qalamonline.net/
13. Саенко Ю.В. Психология суеверий/Саенко Ю.В.-М: Академия, 2008, 201 с.
14. Степанов А.М.,Клоков К.Б., «Оценка потенциальной конфликтогенности… с местным населением» // Научные труды Северо-Западного института управления РАНХиГС. 2019. Т. 10. № 4 (41). С. 61–69
15. Фарҳанги забони тоҷикӣ» (Нашриёти «Советская энсиклопедия, Москва, 1969
16. Ҳақназар И., “Илми бе амал арзише надорад”, Маҷалаи илмҳои гуманитарӣ, № , 2024, саҳ. 86 ва рӯзномаи “Минбари халқ”, № 35, аз 08. 2024
17. Ятимов С.  , “Илм ва амният”, Маҷаллаи академии илмию оммавии “Илм ва ҷомеа”, №2 (6), 2017
18. https: //youtube.com/BBCNesPersianstudbooks. net/1348755 /psihologiya/natsionalnyy_ mentalitet_ predmet_sotsialno_ psihologicheskogo_ issledovaniya)

 

 

Муфассал ...

Масъулияти падару модар дар таълиму тарбияи фарзанд

Тошмамадова Фарзона - Ходими илмии шуъбаи фолклор ва адабиёти Бадахшони ИИГ АМИТ

Масъулияти падару модар дар таълиму тарбияи фарзанд

Тарбияи фарзанд аз падару модар оғоз аст,

Ояндаи равшанаш зери дасти онҳо соз аст.

   Паёми Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон чун ҳамасола муждаовар ва фараҳбахш аст. Дар он аз комёбиҳову дастовардҳои солонаи кишварамон дар ҳамаи самтҳо, аз ҷумла иқтисодиёт, маориф, иҷтимоиёт ва фарҳанг сухан рафтааст. Ин гузориш нақшаҳои стратегии пешбинӣ шударо барои баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии мардум муаррифӣ мекунад, ки он масъалаҳои таъсиси мактабҳои нави замонавӣ ва барномаҳои омӯзишии рақамӣ барои беҳтар кардани дастрасии ба таҳсилоти сифатнок, татбиқи лоиҳаҳои сармоягузорӣ барои рушди саноат ва кишоварзӣ, ки ба коҳиши сатҳи бекорӣ ва афзоиши даромади мардум мусоидат мекунанд. Инчунин тақвияти барномаҳои ҳифзи мероси фарҳангӣ, беҳдошти хизматрасониҳои тандурустиро дар бар мегиранд.

   Яке аз масъалаҳои муҳим ва ҳаётан муфиди ҷомеа ин таълиму тарбияи фарзандон аст, ки солҳои зиёд дар Паёмҳои солонаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон садо медиҳанд. Сарвари давлат бо таваҷҷуҳи беандоза ба соҳаи маориф, аз ҷумла аз навсозии муассисаҳои таълимӣ мувофиқ ба талаботи замон, бунёди иншооти нави таҳсилотӣ, омодасозии кадрҳои баландихтисос ва боло бурдани сатҳи забономӯзӣ аз қабили забони англисӣ ва русӣ дар муассисаҳои таълимӣ ибрози назар кардаанд.

   Дар ин замина таъкид гардид, ки нақши калидии падару модар дар тарбияи насли ҷавон наметавонад инкор шавад. Ҳамзамон, қайд кардан зарур аст, ки омӯзгорон ва аъзои ҷомеа низ дар таълиму тарбияи фарзандон набояд бетараф бошанд ва бо масъулияти худ дар ин раванд саҳми арзанда гузоранд.

   Пешвои миллат мухтарам Эмомали Рахмон дар хусуси дарёфт намудани кӯдакони дорои лаёқатҳои худододӣ ва дорои донишҳои мукаммали замони муосирро аз ҳар гушаву канори мамлакат ҷамъ карда, бо онҳо кору фаъолият намуд, то ки дар оянда аз ӯ як мутахассиси варзида барояд ва таъкид бар он доштанд, ки “Ба насли ҷавон бахилӣ накунем, онҳоро тарбия кунем, гулчин кунем. Дар кадом сатҳе набошанд – маҳал,ҷамоат, деҳа...”

   Албатта, мо бояд дар ҳамаи самтҳо садоқатмандона ва фидокорона дастгири насли наврас ва ҷавон бошем. Онҳоро бо донишу таҷриба роҳнамоӣ кунем, мададгорашон бошем, то дар оянда ба инсонҳои баору номус, содиқ ба халқу миллати худ табдил ёбанд ва барои давлати азизамон хизмат намоянд. Дар ин роҳ, масъулияти падару модар дар тарбияи фарзанд ҷойгоҳи аввалиндараҷа ва муқаддасро ишғол мекунад, зеро онҳо асоси тарбияи наслҳои оянда мебошанд.

   Лозим ба ёдоварист, ки оила муҳити нахустинест, ки дар он ҷаҳонбинӣ ва рафтору кирдори кӯдак шакл мегирад ва кӯдак пайваста дар тақлиди муносибатҳои аъзои оилаашон бо якдигар мебошад. Падару модар устодони нахустини фарзандонашон буда, тарзи муомилаи онҳо бо ҳамдигар ва бо дигарон, муомилаи онҳо бо ҷомеа барои кӯдакон намунаи ибрат мебошад. Меҳрубонӣ, ҳурмату эҳтиром, росткориву ростқавлӣ ва масъулиятшиносии кӯдак аз падару модар сарчашма мегирад. Дар ин бора Муҳаммад Ғаззолӣ чунин ақидаеро баён кардааст:

   “ Фарзанд амонат аст дар дасти падару модар ва дили фарзанд нафис асту нақшпазир, ҳар нақше, ки ба ӯ гузорӣ, чун мушк ба худ бигирад ва чун замин пок аст, ба саодати дину дунё расид, падару модар дар он савоб шарик бошанд. Агар тухми бадӣ афканӣ ва ӯро ба ҳолаш гузорӣ ва ба ҳарчӣ хоҳад, нишинад, ҳаргиз аз вай умеди некӣ макун.”

    Бояд зикр кард, ки дар боби 4 - уми Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи масъулияти падару модар дар таълиму тарбияи фарзанд, моддаи 13 омадааст: “Падару модар, ки якҷоя ё ҷудо зиндагӣ мекунанд, дар таълиму тарбияи кӯдак ҳуқуқ ва уҳдадориҳои баробар доранд, ба истиснои ҳолатҳое, ки қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон пешбинӣ намудааст.”

   Дар Паёми имсола Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо тамоми ҷиддият таъкид намуданд, ки таълиму тарбияи дуруст ва сифатноки насли ҷавон бояд дар маркази таваҷҷуҳи ҷомеа қарор гирад. Пешвои миллат зикр намуданд, ки дар ин раванд масъулияти падару модар ва омӯзгорон дар сатҳи баланд бояд бошад. Ҳар як шаҳрванд, хусусан волидон ва мураббиён, бояд ба пуррагӣ масъулияти худро дар таълиму тарбияи кӯдакон ҳис кунанд ва дар амал вазифаҳои муқаддаси худро иҷро намоянд, то ки насли оянда ба сифати шаҳрвандони бомаърифат ва масъулиятшинос тарбия ёбанд. Ин таъкид на танҳо барои рушди ҷомеа ва ояндаи миллат хеле муҳим мебошад.

   Ба ин маънӣ Пешвои миллат қайд карданд, ки “Мехоҳам ба падару модарон, омӯзгорон ва аҳли ҷомеа муроҷиат карда, бори дигар таъкид намояд, ки ба масъалаи нигоҳубин ва таълиму тарбияи дурусти фарзандон бо камоли масъулият муносибат намоянд”.

   Роҳбари давлат дар Паёми худ бо таъкид иброз доштанд, ки ба хондану соҳибкасб намудани насли наврас диққати ҷиддӣ ва пайваста равона кардан, яке аз муҳимтарин вазифаҳои зиндагии ҷонӣ ва ҷамъиятии ҳар яки мост. Ба хусус, падару модар бояд дар соҳибкасб намудани фарзандони худ бетараф набошанд ва бо масъулияти баланд ва иштироки фаъол саҳм гузор бошанд, ки насли ҷавон ба ҷомеаи муосир ва пешрафта хидмат кунад.

   Аз ин рӯ, моро зарур аст, ки дар ин замони пурталотум ва босуръати тараққиёти илму техника шароитҳои муносибу имкониятҳои васеъро барои насли наврас фароҳам оварем. Ба ин восита онҳо на танҳо аз дастовардҳои муосир ба хубӣ истифода мебаранд, балки таҳсилоти босифатро дар барномаҳои пешрафта ба даст оранд ва бо донишу малакаҳои навин ба рушди устувори ҷомеа саҳми арзишманд гузоранд. Дар ин раванд Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намуданд, ки “Мо ҷиҳати ҳалли масъалаҳои ҳаёти кӯдакон ва наврасону ҷавонон ва фароҳам овардани шароиту имкониятҳои боз ҳам беҳтари таҳсил ва кору фаъолият барои онҳо, яъне наслҳои ояндасози миллат ва Ватан минбаъд низ чораҷӯйӣ менамоем”. Падару модар вазифадоранд, ки ба фарзанд таърихи миллат, урфу одат, анъана, фарҳанг ва забонро омӯзонад. Арзишҳои миллӣ дар робита бо илмҳои муосир қодир ҳастанд, ки шахсияти мутавозин ва худшиносро ба камол расонад. Далели равшан он аст, ки ояндаи давлат ба насли босаводу ватандӯст вобастагии комил дорад.

   Ва муҳтарам Пешвои миллат иброз карданд, ки:

  “ Вақте наврасону ҷавонон бесавод мемонанд, ҷомеа ба таассубу хурофот ва ҷаҳолат гирифтор мешавад.”

   Масъулияти падару модар дар таълиму тарбияи фарзандон бузург ва ҳалкунанда аст, зеро онҳо асоси бунёди ҷомеаи дурахшон мебошанд. Фарзанди боадабу босавод, ки номбардори миллат мегардад, натиҷаи заҳматҳои пайвастаи падару модар ва омӯзгорон аст. Бо таълиму тарбияи дуруст, мо на танҳо фардои равшани фарзандонамонро месозем, балки ҷомеаро ба сўи ояндаи пур аз шодию нишот ҳидоят мекунем. Зеро ояндаи неки миллату давлат сахт ба тарбияи мо падарону модарон ва омӯзгорон вобаста аст. Мо бояд барои фарзандонамон ояндаеро созем, ки пур аз сулҳу салоҳ бошад.

 

Муфассал ...