wrapper

Мақолаҳо

ГУМАНИТАРНЫЕ НАУКИ В СТРАТЕГИИ НАУЧНОГО РАЗВИТИЯ РЕСПУБЛИКИ ТАДЖИКИСТАН
Душанбе, 16 Феврал 2026

ГУМАНИТАРНЫЕ НАУКИ В СТРАТЕГИИ НАУЧНОГО РАЗВИТИЯ РЕСПУБЛИКИ ТАДЖИКИСТАН

РИЗВОНШОЕВА Нуринисо Нуралишоевна, учёный секретарь Института гуманитарных наук имени академика Б. Искандарова НАНТ
 
ГУМАНИТАРНЫЕ НАУКИ В СТРАТЕГИИ НАУЧНОГО РАЗВИТИЯ РЕСПУБЛИКИ ТАДЖИКИСТАН
 
 В современных условиях научно-технологического прогресса значительное внимание в государственной политике уделяется вопросам развития науки и образования как ключевых факторов устойчивого развития общества и государственной модернизации. Ежегодное Послание Президента Республики Таджикистан Эмомали Рахмона к Маджлиси Оли Республики Таджикистан традиционно определяет стратегические ориентиры внутренней и внешней политики страны, включая приоритеты научного и образовательного развития. В Послании – 2025 значительное место занимает обсуждение роли науки и образования в обеспечении прогресса государства, причём подчёркивается, что «наука и знание являются основой прогресса любого государства и общества» [1], а также что без развития науки и сохранения научных достижений невозможен устойчивый путь развития страны.
 
 Вместе с тем, в современной научной политике Республики Таджикистан основное внимание уделяется прежде всего техническим, цифровым и прикладным направлениям развития — цифровой экономике, инновациям, индустриализации и другим областям, способствующим повышению экономической конкурентоспособности государства. Такое стратегическое позиционирование отражает глобальные тенденции научно-технологического развития и требования к модернизации экономики.
 
 Вместе с тем усиление внимания к развитию точных, технических и прикладных наук в современной научной политике не следует интерпретировать как снижение значимости гуманитарных дисциплин. Тем не менее в научных кругах всё чаще высказывается мнение о риске их восприятия как второстепенных, особенно в условиях ориентации на краткосрочную экономическую эффективность научных исследований. При этом очевидно, что подобная интерпретация не отражает исходные намерения главы государства, поскольку стратегическое перераспределение приоритетов обусловлено объективными потребностями текущего этапа социально-экономического развития.
 
 Исторически таджикская наука характеризуется устойчивыми и сильными позициями в сфере гуманитарного знания, представленного трудами сотни известных учёных-востоковедов, историков, филологов и философов. Именно сформированная гуманитарная научная традиция во многом позволила государству в современных условиях сосредоточить внимание на развитии технических и естественно-научных направлений, не ставя под сомнение фундаментальную роль гуманитарных наук.
 
 Таким образом, наблюдаемая перестановка научных приоритетов на современном этапе отражает не ослабление гуманитарного знания, а стремление к сбалансированному развитию научной системы в ответ на новые вызовы, при сохранении ценностных, культурных и социально-гуманитарных оснований национального развития.
 
 В условиях трансформации научных приоритетов и усиления технологического вектора развития особую актуальность приобретает осмысление роли гуманитарных наук в системе научных приоритетов государства. Гуманитарные науки — филология, философия, история, культурология, социальные и политические науки — формируют ценностное и антропологическое измерение научной политики, обеспечивая понимание социальных последствий технологических изменений и служа инструментом для анализа культурно-исторических оснований развития общества. В контексте Республики Таджикистан, где вопросы национальной идентичности, языка, культурной самобытности и ценностных ориентиров играют важную роль в общественном сознании, гуманитарное знание приобретает особую значимость. Именно поэтому глава государства ежегодно в своих Посланиях подчёркивает необходимость поддержки гуманитарного образования и развития творческого потенциала молодёжи, организуя республиканские конкурсы и олимпиады. Среди наиболее значимых мероприятий — конкурс «Книга — мудрости зари сиянье», конкурс «Таджикистан — Родина любимая моя» и конкурс чтецов «Шахнаме» Абулкосима Фирдавси и т.д., котопые способствуют сохранению культурной самобытности, формированию национальной идентичности, укреплению интереса к изучению истории, родного языка и литературы, а также поддерживают преемственность гуманитарной научной традиции страны.
 
 Значение гуманитарных наук в стратегии научного развития Республики Таджикистан трудно переоценить. Они не только сохраняют историческую память и национальную идентичность, но и формируют культурные и ценностные ориентиры, необходимые для гармоничного развития общества. В Послании Президента РТ –2025 подчёркивается, что развитие науки и образования — ключевой фактор прогресса государства, при этом гуманитарное знание остаётся фундаментом формирования национальной самобытности и интеллектуального потенциала общества. Рассмотрение роли философии, истории, культурологии, социальных и политических наук позволяет лучше понять, каким образом государственная стратегия научного развития учитывает не только технические достижения, но и духовно культурные основы страны.
 
 Для более глубокого анализа и выявления эффективных подходов к государственной поддержке гуманитарных наук в условиях модернизации мы сочли целесообразным рассмотреть опыт трёх технологически развитых стран: США, Великобритании и Японии. Их опыт позволяет проследить, каким образом государственные стратегии стимулируют развитие гуманитарных исследований, интегрируя их с образованием, цифровыми технологиями и культурной политикой.
 
 В Соединённых Штатах гуманитарные науки развиваются преимущественно через систему грантов и федеральных программ. Национальный фонд гуманитарных наук (NEH) [2] и Национальный научный фонд (NSF) выделяют средства на фундаментальные исследования, проекты по сохранению культурного наследия и цифровизацию архивов. Например, проект Chronicling America [4] создаёт цифровой архив американских газет XIX–XX вв., а центры цифровых гуманитарных наук, такие как Center for Digital Humanities [5] при Университете Пенсильвании, объединяют литературоведов, историков и специалистов по IT для анализа текстов и создания интерактивных архивов.
 
 Особенность американской модели — акцент на прикладной и междисциплинарной направленности. Государство активно поддерживает международные образовательные программы, такие как Fulbright, что способствует обмену знаниями и культурной дипломатии.
 
 Важным элементом политики является социальная значимость исследований. Финансирование всё чаще привязано к общественной пользе: проекты направлены на образование, популяризацию культуры и развитие креативных индустрий. Примеры включают исследования культурного наследия коренных народов и образовательные онлайн-платформы для школьников и студентов.
 
 В Великобритании гуманитарные науки находятся под сильным контролем государственных исследовательских советов, главным образом Arts and Humanities Research Council (AHRC) [6]. Политика ориентирована на инновации и общественную значимость исследований: гранты предоставляются на проекты с социальным, образовательным или культурным эффектом. Примером служит UK Web Archive [7] — цифровая коллекция британских веб-ресурсов, отражающая социальные и культурные изменения.
 
 Особенность британской модели — интердисциплинарность и взаимодействие с культурным сектором. Государство стимулирует коллаборации между университетами, музеями и медиа-платформами, например через Digital Humanities Hub [8] при Кембридже, создающий интерактивные выставки и образовательные ресурсы. Поддержка международных обменов через программы Erasmus+ и British Council усиливает глобальное влияние страны и развивает soft power – мягкой силы, т.е. способность государства добиваться желаемых результатов за счёт привлекательности культуры, ценностей и внешней политики.
 
 Кроме того, в Великобритании большое внимание уделяется сохранению национального культурного наследия и формированию гражданской идентичности через образовательные программы и музейные проекты.
 
 В Японии государственная политика в сфере гуманитарных наук сочетает традиционное уважение к культуре и современные технологические инициативы. Министерство образования, культуры, спорта, науки и технологий (MEXT) финансирует исследования в области истории, литературы и искусствоведения, одновременно стимулируя проекты по цифровизации архивов, например, Digital Archives of Japanese Literature [10].
 
 Особенность японской модели — сильная интеграция гуманитарных дисциплин с практическими задачами: исследователи участвуют в разработке образовательных технологий, виртуальных музеев, культурного туризма и медиа-контента. Университет Киото, например, создал Center for the Promotion of Digital Humanities [11], где создаются цифровые образовательные ресурсы и приложения для изучения японской культуры. При этом правительство активно поддерживает международное сотрудничество, особенно с США и Европой.
 
 Ключевое направление — сбалансированное сочетание традиций и инноваций: гуманитарные науки сохраняют национальное наследие, но при этом активно вовлекаются в цифровую экономику и креативные индустрии.
 
 Таким образом, в каждой из этих стран государство выступает не только источником финансирования, но и стратегическим координатором, формирующим структуру, цели и практическую значимость гуманитарных наук.
 
 Чтобы доказать, что государства развивают гуманитарные науки именно ради культурного, социального и экономического влияния, можно опереться на несколько типов доказательств, сочетая официальные источники, исследования и конкретные примеры проектов. В США,
 Великобритании и Японии государственные документы прямо формулируют цели гуманитарных исследований. Так, стратегические планы Национального фонда гуманитарных наук (NEH), отчёты Национального совета по науке и технологиям, а также тексты программ Fulbright открыто указывают на развитие критического мышления, сохранение культурного наследия и укрепление soft power. В Великобритании отчёты Arts and Humanities Research Council (AHRC) и стратегические документы British Council связывают финансирование гуманитарных наук с культурной дипломатией и экономикой креативного сектора. В Японии планы Министерства образования, культуры, спорта, науки и технологий (MEXT) включают как сохранение национальной культуры, так и интеграцию гуманитарных исследований с цифровыми технологиями и образовательными инициативами. Эти официальные документы являются прямым доказательством целенаправленной роли государства в развитии гуманитарных дисциплин.
 
 Конкретные проекты подтверждают практическую реализацию этих целей. В США цифровой архив Chronicling America сохраняет историю газет XIX–XX вв. и одновременно используется в образовательных платформах, а Center for Digital Humanities при Университете Пенсильвании объединяет гуманитарные знания с IT и аналитикой данных. В Великобритании UK Web Archive сохраняет интернет-контент, формируя культурную память, а Digital Humanities Hub создаёт образовательные и выставочные проекты, интегрируя исследования с культурной сферой. В Японии Digital Archives of Japanese Literature и Center for the Promotion of Digital Humanities демонстрируют, как гуманитарные науки сочетают традиции и современные технологии, вовлекая международное сотрудничество и создавая цифровые образовательные ресурсы. Эти примеры показывают, что финансирование гуманитарных исследований преследует конкретную практическую пользу: сохранение культуры, образовательные инициативы, цифровизацию и интеграцию в экономику знаний.
 
 Экономические и социальные показатели также подтверждают значимость гуманитарных наук. В США и Великобритании проекты цифровых гуманитарных наук способствуют развитию IT-платформ, образовательных приложений и медиа-контента, создавая новые рабочие места и поддерживая креативные индустрии. В Японии цифровизация традиционного наследия используется в туризме и образовательных технологиях, что приносит ощутимую экономическую отдачу. Это значит, что гуманитарные науки имеют практическую ценность для общества и экономики, подтверждая мотивы государства.
 
 Научные исследования и публикации в области политики науки также подтверждают эти выводы и показывают, что правительственные программы связывают гуманитарные исследования с формированием культурной идентичности, усилением soft power и развитием инновационной экономики. Анализ статей по цифровым гуманитарным наукам подтверждает, что финансирование междисциплинарных проектов преследует социальные и экономические цели.
 
 Таким образом, доказательства целенаправленной государственной поддержки гуманитарных наук строятся на трёх уровнях:
 
◾️ официальные документы и стратегии, демонстрирующие цели развития;
 
◾️ конкретные проекты и центры, показывающие практическую реализацию;
 
◾️ экономические, социальные и академические данные, подтверждающие реальную отдачу для общества и государства.
 
Всё это указывает на то, что гуманитарные науки в развитых странах развиваются не ради абстрактной науки, а как стратегический инструмент культурного, социального и экономического влияния, укрепляющий национальную идентичность и международное присутствие государства.
 
Таким образом, интеграция гуманитарных и точных наук в этих технологически развитых странах становится инструментом для междисциплинарных исследований, цифровизации культурного наследия, развития креативной экономики и глобального влияния. Она позволяет гуманитарным проектам приобретать практическую значимость, стимулирует инновации и одновременно укрепляет национальную идентичность, демонстрируя, что современная наука невозможна без комплексного взаимодействия традиций и технологий.
 
В свете международного опыта можно принят несколько стратегий для нашей страны, направленных на гармоничное и взаимодополняющее развитие гуманитарных и точных наук. Прежде всего, создание национальных междисциплинарных центров, где исследователи из разных областей — история, филология, философия, математика, информационные технологии — смогут совместно работать над проектами цифровизации неимоверно богатого культурного наследия, анализа исторических источников и создания образовательных платформ. Такой подход позволит гуманитарным наукам интегрироваться с точными дисциплинами, обеспечивая новые методы исследования и практическую отдачу.
 
Следующим шагом может стать цифровизация архивов, литературных и исторических источников. Создание открытых цифровых библиотек, виртуальных музеев и образовательных платформ позволит не только сохранять национальное культурное наследие, но и применять современные аналитические инструменты, такие как обработка больших данных, сетевой анализ и визуализация информации. Это также создаст условия для привлечения молодых специалистов и стимулирования интереса к науке среди студентов.
 
Особое внимание стоит уделить образовательным программам в стиле STEAM (Science, Technology, Engineering, Arts, Mathematics — образовательный подход, объединяющий естественные науки, технологии, инженерное мышление, искусство и математику в единую междисциплинарную модель обучения), где гуманитарные и точные науки преподаются в интегрированном формате. Студенты смогут одновременно осваивать программирование и цифровую визуализацию культурного наследия, изучать историю через интерактивные приложения, а философию и социальные науки через моделирование и анализ данных. Такой подход формирует междисциплинарное мышление, востребованное как в науке, так и в креативной экономике.
 
Не менее важным является международное сотрудничество и обмен опытом. Программы обмена с университетами других стран, участие в совместных проектах и международных конференциях позволят нашим учёным перенимать лучшие практики, осваивать современные методы цифровой аналитики и создавать проекты, которые одновременно учитывают национальные традиции и мировые стандарты науки.
 
В долгосрочной перспективе такой подход позволит Таджикистану не только параллельно развивать гуманитарные и точные науки, но и обеспечить их взаимодополняемость, создавая взаимодействие, где технологии усиливают гуманитарные исследования, а культура и история формируют контекст и ценностную основу научных инноваций.
 
Для эффективного развития гуманитарных и точных наук в Таджикистане важно не только создавать инфраструктуру и образовательные программы, но и формировать механизмы экономической отдачи от научной деятельности. Одним из таких механизмов может стать поддержка научно-технологических кластеров, где исследования в области истории, культуры, литературы, социологии и философии напрямую связаны с разработкой программного обеспечения, образовательных приложений и цифровых инструментов анализа данных. Такие кластеры способствуют возникновению стартапов, создают рабочие места и стимулируют внедрение инноваций в экономику.
 
Другой перспективный подход — внедрение грантовых и конкурсных систем, которые связывают финансирование с практической пользой исследований. Например, проекты, направленные на оцифровку культурных объектов или создание интерактивных образовательных платформ, могут получать поддержку только при наличии чёткой экономической и социальной модели. Это мотивирует учёных и предпринимателей работать над проектами с измеримым эффектом, обеспечивая устойчивую связь науки и экономики.
 
Развитие гуманитарных и точных наук также может стимулировать туристическую и креативную отрасли через коммерциализацию культурного контента. Создание виртуальных туров по историческим местам, интерактивных выставок и образовательных приложений позволяет привлекать платную аудиторию, внедрять платные подписки или лицензирование материалов для учебных заведений. Это открывает дополнительный источник дохода и делает исследования экономически устойчивыми.
 
Наконец, значимым инструментом может стать система аналитики и мониторинга экономического эффекта научных проектов. Она позволит государству и инвесторам оценивать, какие исследования и разработки дают наибольшую отдачу, какие направления стимулируют инновационное предпринимательство и создают новые рабочие места. Такой подход формирует культуру результативного финансирования науки, где инвестиции в гуманитарные и точные науки становятся стратегическим инструментом экономического развития.
 
В совокупности эти меры позволяют нашей стране выстраивать экономически устойчивую модель развития науки, где гуманитарные и точные дисциплины не только сосуществуют, но и дополняют друг друга, превращая культурное наследие и образовательные проекты в источник инноваций, занятости и экономического роста.
 
Источники:
1. Послание Президента Республики Таджикистан уважаемого Эмомали Рахмона «Об основных направлениях внутренней и внешней политики республики». 16 декабря 2025 г., г. Душанбе // НИАТ «Ховар». URL: https://khovar.tj/.../poslanie-prezidenta-respubliki.../ (дата обращения: 08.02.2026).
2. National Endowment for the Humanities. About NEH. URL: https://www.neh.gov (дата обращения: 08.02.2026).
3. National Endowment for the Humanities. Grants. URL: https://www.neh.gov/grants (дата обращения: 08.02.2026).
4. Chronicling America: Historic American Newspapers. URL: https://chroniclingamerica.loc.gov (дата обращения: 08.02.2026).
5. Center for Digital Humanities, University of Pennsylvania. URL: https://www.cdh.upenn.edu (дата обращения: 08.02.2026).
6. Arts and Humanities Research Council. About AHRC. URL: https://ahrc.ukri.org (дата обращения: 08.02.2026).
7. UK Web Archive. URL: https://www.webarchive.org.uk/ukwa (дата обращения: 08.02.2026).
8. Digital Humanities Hub, University of Cambridge. URL: https://www.dh.cam.ac.uk (дата обращения: 08.02.2026).
9. Japan Society for the Promotion of Science. Program for Strengthening Data Infrastructure for the Humanities and Social Sciences. URL: https://www.jsps.go.jp/english/e-di2/ (дата обращения: 08.02.2026).
10. Digital Archives of Japanese Literature. URL: https://www.dajl.jp (дата обращения: 08.02.2026).
11. Center for the Promotion of Digital Humanities, Kyoto University. URL: https://www.cpdh.kyoto-u.ac.jp (дата обращения: 08.02.2026).
Муфассал ...
ЦИФРОВЫЕ МИРАЖИ - КАТАЛИЗАТОР СУЕВЕРИЙ
Ҷумъа, 13 Феврал 2026

ЦИФРОВЫЕ МИРАЖИ - КАТАЛИЗАТОР СУЕВЕРИЙ

Ардабаева Мадина Шодиевна - научный

сотрудник отдела истории, археологии и

этнографии ИГН НАНТ

 

ЦИФРОВЫЕ МИРАЖИ - КАТАЛИЗАТОР СУЕВЕРИЙ

  Сегодня, в эпоху цифрового света и информационных бурь, когда каждый человек через экран своего устройства словно правит собственной империей знаний и новостей, интернет и социальные сети превратились не только в источники информации, но вместе с фактами, научными открытиями и аналитикой в цифровое пространство стремительно возвращаются старые страхи - суеверия. Древние суеверия, казалось бы, оставшиеся в прошлом, обретают новую жизнь и новые масштабы.

  Интернет стал не только единой библиотекой всего человечества, но и эхом коллективных страхов и тревог. То, что раньше передавалось шёпотом у домашнего очага, в кругу семьи, сейчас распространяется со скоростью света — в виде постов, сторис, коротких видео и суеверия перестали выглядеть древними и наивными. Их «переодели» в современную форму, сделали более эмоциональными, убедительными, а иногда даже «научно оформленными». Их сопровождают сотни комментарии, лайки, горячие обсуждения и именно это придаёт им ощущение достоверности. Да, социальные сети превратились в своеобразный усилитель эмоций. Любая идея, если она подана ярко и вызывает тревогу или удивление, получает десятки и сотни откликов. В этой среде суеверия обретают новую форму: они адаптируются к современному языку, сопровождаются «доказательствами», личными историями и эмоциональными аргументами. И чем активнее реакция аудитории, тем убедительнее кажется сообщение.

  Для нашей страны с её глубокими духовными корнями и богатой культурной традицией — этот процесс особенно чувствителен. Наше общество всегда строилось на уважении к знаниям, к мудрости старших, к подлинной религиозной традиции. Но теперь перед ней стоит сложный вопрос: как сохранить ценности, не позволяя суевериям и искажениям подменять истину? Речь идёт не о противопоставлении традиции и современности, а о защите общественного сознания от манипулятивных интерпретаций.

  Ответ на этот вызов всё чаще формируется не только в социальной среде, но и в научно-аналитическом пространстве, где исследователи стремятся осмыслить причины устойчивости суеверий и их социальные последствия. В данном контексте показательной представляется статья Имомназара Ҳақназара, научного сотрудника ИГН НАНТ, под названием «Суеверие — часть жизни или её бедствие?», в которой подробно анализируются различные аспекты суеверий и их влияние на жизнь общества. Его работа даёт ценное понимание сложностей этого явления. Опираясь на его анализ мы попытались лучше понять, каким образом интернет способствует распространению подобных убеждений. Для этого необходимо было прежде всего определить, что собой представляет суеверие с научной точки зрения. Если остановится на данном вопросе очень коротко, то суеверие — это система убеждений и практик, не имеющих научного обоснования и религиозного подтверждения, которые распространяются в обществе и оказывают влияние на поведение людей. Для анализа этого явления полезно обратиться к взглядам различных научных областей к этому явлению:

  • с точки зрения социологии и культурологии, оно рассматривается как социальный феномен, отражающий традиции, коллективные представления и нормы общества;
  • антропология изучает суеверия как исторически сложившиеся ритуалы и символические практики, выполняющие социальные и психологические функции;
  • психология объясняет их через когнитивные искажения, страхи и групповое влияние;
  • с позиции религиоведения суеверие считается отклонением от истинных духовных учений, когда сверхъестественные свойства приписываются объектам или действиям, не санкционированным религиозной доктриной.

  Сегодня к этим объяснениям добавляется ещё один фактор — цифровая среда. Для Таджикистана — страны с глубокими культурными и духовными традициями  подобные процессы приобретают особую значимость. Наше общество исторически строилось на уважении к знаниям, к учёности, к истинным духовным ценностям, но в условиях информационной перегрузки становится всё труднее отличить подлинную традицию от её искажённых интерпретаций. Сегодня, когда социальные сети стали основным каналом получения информации для значительной части населения, механизмы онлайн-коммуникации усиливают влияние большинства: если сообщение поддержано сотнями пользователей, оно воспринимается как достоверное. Лайки и репосты создают иллюзию общественного согласия. Особенно заметно это в случае религиозно окрашенных суеверий. Речь идёт не о вере, как духовной основе общества. Речь идёт о её искажении — о практиках, которые не имеют богословского обоснования, но активно навязываются как обязательные. Иногда такие убеждения оправдывают социальное неравенство, усиливают давление на женщин, заставляют семьи тратить средства на сомнительные ритуалы и «целительные» услуги. Страх становится инструментом влияния. В результате человек начинает принимать решения, исходя не из знаний, а из опасений, когда суеверие постепенно становится невидимым регулятором жизни ограничивая свободу, формируя зависимость и усиливая тревожность.

  Здесь проблема заключается не в самой традиции. Таджикская культура опирается на глубокую духовную и научную основу. Опасность возникает тогда, когда суеверие подменяет знание, а эмоциональный импульс — критическое мышление. Распространению подобных суеверий в цифровой среде способствует вирусный характер эмоционального контента, а также интерактивные форматы социальных сетей, которые усиливают эффект коллективного одобрения. В совокупности это создаёт среду, в которой иррациональные убеждения не только укореняются, но и активно воспроизводятся.

  Мировой опыт показывает, что эффективным ответом на подобные вызовы становится развитие медиа грамотности и культуры анализа информации. Там, где человек умеет проверять источники и задавать вопросы, влияние иррациональных убеждений заметно снижается. Поэтому международная практика противодействия вредоносным суевериям сосредоточена на борьбе с дезинформацией, псевдонаучными теориями и опасными ритуалами. Например,  в Финляндии, большое внимание уделяется развитию критического мышления и навыков проверки источников уже на школьном уровне. В Китае и Индии реализуются государственные информационные кампании, направленные на разъяснение рисков «чудодейственных» практик, а во многих странах внедряются механизмы регулирования онлайн-контентов. Такие именитые международные организации как ЮНЕСКО и ВОЗ — совместно с научными институтами изучают динамику распространения вредных убеждений и разрабатывают профилактические стратегии, которые могут быть адаптированы к национальным условиям.

  Позитивным является то, что в нашей стране предпринимаются меры по ограничению распространения суеверий: реализуются информационные кампании, ведётся разъяснительная работа в образовательных учреждениях, ограничивается доступ к потенциально опасным цифровым ресурсам. Вместе с тем для повышения эффективности этих усилий необходимо системно развивать медиаграмотность и критическое мышление, создавать доступные онлайн-платформы с проверенной информацией, привлекать к просветительской деятельности популярных блогеров и авторитетных духовных наставников, а также совершенствовать механизмы мониторинга цифрового пространства.

  При этом важно учитывать, что суеверия остаются значимым социальным и психологическим феноменом любого общества, особенно в условиях активного информационного обмена. Каждый пользователь социальных сетей должен помнить, что деструктивные религиозные и культурные установки способны усиливать тревожность, искажать восприятие реальности, ограничивать свободу личности и причинять как экономический, так и психологический ущерб. Противодействие подобным явлениям требует комплексного подхода, включающего развитие медиаграмотности, научное просвещение, ответственную позицию лидеров общественного мнения и международное сотрудничество. Только при сочетании этих мер возможно формирование более устойчивой, рациональной и безопасной общественной среды.

  Несомненно, суеверия даже в современных условиях не исчезнут в одночасье, они будут трансформироваться и адаптироваться к новым каналам коммуникации, меняя форму подачи. Поэтому задача нашего общества состоит не в отрицании суеверий и связанных с ними традиций, а в укреплении аналитической культуры и способности отличать обоснованное знание от эмоционально привлекательного мифа.

  Именно от этого различия зависит качество общественного развития и устойчивость информационной среды.

Источники:

  1. Media and Information Literacy: Policy and Strategy Guidelines. — Paris: UNESCO, 2013. — 192 p.
  2. World Health Organization. Infodemic management during public health emergencies. — Geneva: WHO, 2020. — 48 p.

 

Муфассал ...
МАСЪАЛАҲОИ БАҲСТАЛАБИ ИМЛО БА ПАЖУҲИШҲОИ АМИҚ НИЁЗ ДОРАНД.
Панҷшанбе, 12 Феврал 2026

МАСЪАЛАҲОИ БАҲСТАЛАБИ ИМЛО БА ПАЖУҲИШҲОИ АМИҚ НИЁЗ ДОРАНД.

Назрӣ Офаридаев,  доктори  илмҳои  филология,

сарходими илмии шуъбаи забонҳои помирии Институти илмҳои

гуманитарии ба номи академик Баҳодур  Искандарови АМИТ

     

МАСЪАЛАҲОИ БАҲСТАЛАБИ ИМЛО БА ПАЖУҲИШҲОИ АМИҚ НИЁЗ ДОРАНД.

     Рӯзҳои  охир  баҳсҳое , ки дар атрофи  имлои забони тоҷикӣ авҷ гирифтаанд,  бештар ба инъикоси садонокҳо дар хат иртибот   мегиранд  ва дар шабакаҳои иҷтимоӣ  тезу тунд шуда.  иддае забоншиносонро ба “бесаводӣ”, иддаи дигар  забоншиносонро ба “маҳалгароӣ”  айбдор мекунанд. Чун забони адабии тоҷикӣ ба марҳалаи нави рушд дохил шуда вазифаҳои ҷамъиятии он  чун забони давлатӣ васеъ гардид. Ба вуҷуд омадани баҳсҳо дар атрофи имло як амри табиист. Дар илм вуҷуд доштани баҳс дар атрофи масоили забони адабии муосири  тоҷикӣ  низ як амри табиист. Тавре  маълум аст, қоидаҳои   имлои ҳар як  забон  дар асоси принсипҳои муайяни  забоншиносӣ   коркард шуда, асосҳои илмии он муайян карда  мешавад. Дар хат  ифода намудани   низоми овозии забони   адабӣ  бояд  ба  далелҳои   таърихи забон, ҳолати  имрўзаи забон, моҳияти амалии имло,  мушкилоти  таълими он ва татбиқи имло дар  низоми фонологӣ ва  сарфии забон иртиботи  зич  дошта бошад. Ба  ибораи  дигар,  имло  симои забонро  бояд   тавассути аломатҳои  графикӣ   тасвир намояд. Дар имло вижагиҳои  таърихии забон, системаи фонологии он аз назари таърихӣ  ва ҳолати ҳамзамонӣ ва  низоми сарфии забон бояд  инъикос   ёбанд.

      Имлои забони  тоҷикӣ низоми қоидаҳои  навишти  калимаҳоро  дар бар  мегирад    ва аз бахшҳои зерин  иборат  аст:

 - инъикоси таркиби овозии калима  тавассути ҳарфҳо;

-  якҷо, ҷудо, бо нимтире навиштани  калимаҳо;

-  истифодаи  ҳарфҳои калон ва  хурд;

-  аз сатр ба сатр гузарондани қисми  калима;

-  калимаҳои  мухтасаршуда (ихтисораҳо).

  Ҳар яке аз ин бахшҳо   ба принсипҳои  муайян  асос  меёбад,  ки дар низоми имло  инъикос  меёбанд.

  Илова бар  ин ҳар як  принсип  гурӯҳи муайяни қоидаҳоро  дар бар гирифта, ба ҳодисаҳои мушахаси забон  асос  ёфтаанд.

  Масъалаҳои назарияи имлои забони тоҷикӣ  ва  таърихи  он  то ҳоло пурра   омӯхта  нашудааст,  то ҳоло ҳатто принсипҳои асосии ҳар  як бахши   қоидаҳои  имлои забони  тоҷикӣ  ба  таври  бояду  шояд муайян каарда  нашудаанд.

    Бояд ёдовар  шуд, ки  алифбо ва хати крилии забони тоҷикӣ  транслитератсияи  расмулхати  арабиасос  набуда,  балки он низоми  овозии забони  адабии  муосири тоҷикиро, ки аз ҷониби забоншиносон  дар асоси   равияҳои  пешқадам ва пазируфташудаи  овошиносӣ тавассути дастгоҳҳои  мухталифи озмоишӣ дар макотиби маъруфи илмӣ таҳқиқу  тафтиш  шудааст,  инъикос  мекунад. Қоидаҳои имлои ҳар як забон  дар  асоси  принсипҳо (меъёрҳо) – и фонетикӣ, морфологӣ, таърихӣ, идеографӣ  ва  амсоли инҳо  мураттаб   мегардад. 

  Ҳангоми  мураттаб намудани қоидаҳои имлои забони  тоҷикӣ дар асоси хати криллии русӣ меъёрҳои номбаршуда мутобиқ ба меъёрҳои имло мавриди  истифода қарор дода шудаанд. Вале тарзи талаффузи калима яъне  меъёри  фонетикӣ дар мавридҳои алоҳида  бартарият пайдо кардааст. Тарзи талаффуз дар тарзи навишти калима  инъикос ёфтааст Афтидани  ъ (айн) пеш аз садонокҳои  о, а, у, и ба  талаффуз нашудани ин  овоз дар баъзе ҳолатҳо, мавқеъ,  муҳит, ва ҳамнишинии фонетикӣ вобаста  мебошад.Дар мавридҳои дигар  овози мазкур  талаффуз шуда,  арзиши  фонологӣ  пайдо мекунад  ва навишта мешавад (навъ –нав, аъло – ало, баъд – бад, манъ - ман ва ғ.).

      Хати  арабӣ беш аз ҳазор сол қабл барои забони   тоҷикӣ   қабул гардида буд ва табиист, ки он тамоми нозукиҳои забони тоҷикиро  инъикос карда  наметавонист.  Калимаҳои  арабӣ  дар шакли навишти  арабӣ қабул шудаанд ва  тадриҷан  дар забони  тоҷикӣ ҳазм гардида, ба табиат ва қонуниятҳои савтии он  мутобиқ шудаанд.

      Аз тарафи  дигар,  принсипи таърихӣ  низ дар  қоидаҳои имлои забони тоҷикӣ  ба эътибор гирифта  шудааст. Инро дар имлои садонокҳои у, ӯ,и,ӣ  метавон  мушоҳида  намуд.

      Имрӯз дар вокализми тоҷикӣ  муқобилгузории  садонокҳо аз ҷиҳати дарозӣ ва кӯтоҳӣ  матрук гардидааст. Таҳлили матнҳои адабии давраи аввали  таърихи забони адабии тоҷикӣ (Рӯдакӣ, Фирдавсӣ) нишон медиҳад, ки  он вақт ҷуфтҳои дарозӣ ва кӯтоҳӣ ҳамчун  аломати фонологӣ  барои  садонокҳои   Ӯ ва У; Ӣва И  вуҷуд  дошт. Аммо  имрӯз  чунин   чуфти  муқобилгузорӣ дар забони зинда - дар шеваю лаҳҷахо  ба назар  намерасад.Дар имлои таърихӣ «у» - и  дароз бо «вови  маъруф» ифода  меёфт (дур, дуд, зуд). Садоноки «у» -и кӯтоҳ   дар фарҳангҳо бо аламати махсуси  графикӣ  «пеш» ё «замма» ифода меёфт. Ба ғайр аз ин  дар имлои  классикӣ  як «вов»- и дигар бо номи «вови маҷҳул» буд (дар калимаҳое  аз қабили  рӯз, рӯд,кӯҳ). Овозе, ки  таърихан  бо «вови маҷҳул» ифода меёфт,  имрӯз  на дар ҳамаи  шеваю   лаҳҷаҳои  имрӯзаи  забони  тоҷикӣ  талаффуз  мешавад.

      Инчунин  садоноки «у» - и дарози  таърихӣ  «вови  маъруф» низ на дар ҳамаи  шеваю  лаҳҷаҳои  имрӯзаи  забони тоҷикӣ  равшан  талафффуз  мешавад ( В.С.Соколова Фонетика  таджикского языка.  – М.Л. 1949; В.С. Расторгуева В.С. Краткий  очерк фонетики таджикского языка. – Сталинабад, 1954; Опыт сравнительного изучения  таджикских  говоров. – Душанбе 1964, Шеваи ҷанубии забони тоҷикӣ, ҷ.1, Т. Хаскашев  Фонетикаи  забони  адабии  тоҷик  ва ғ.).

       Садоноки Ӯ,ки  дар хати арабиасос  бо «вови маҷҳул» ифода меёфт,  садоноки  дароз набуда, садоноки  қатори  омехта, бардошти  миёна ва устувор  мебошад. ( В.С.Соколова Фонетика  таджикского языка.  – М.Л. 1949; В.С. Расторгуева В.С. Краткий  очерк фонетики таджикского языка. – Сталинабад, 1954; Опыт сравнительного изучения  таджикских  говоров. – Душанбе 1964,  Хаскашев  Фонетикаи  забони  адабии  тоҷик  ва ғ.).

 Баъди баҳсҳои зиёди солҳои сиюми   асри гузашта дар асоси қарори анҷумани  забоншиносон  ба сифати  меъёри забони  адабӣ қабул гардида  буд.  Интишори он  бо тобишҳои  гуногун дар лаҳҷаҳои   гуногун  доираи  васеъро  ташкил  медиҳад Ин фонема  дар  аксари лаҳҷаҳои   Шимоли Тоҷикистон,  лаҳчаҳои  Ванҷу  Дарвоз ва забону гӯйишҳои  Кӯҳистони  Бадахшон  (забонҳои бадахшонӣ (помирӣ))  дараҷаи гуногуни  истифода  дорад.  Ба сифати меъёри талаффузи  адабӣ  мавқеи он  дар забони адабӣ  устувор  гардидааст.

      Бояд ёдовар  шуд, ки дар қиёс ва монандӣ ба талаффузи  ӯ «вови маҷҳул» -и  таърихӣ дар забони меъёр  гурӯҳи зиёди воҳидҳои луғавии ҳам аслӣ ва ҳам иқтибосӣ, ки  таърихан  «вови маҷҳул» надоштанд, дар асари   таъсири   шеваҳои ҷудогона бо  ӯ   талаффуз  мешаванд (мӯҳтарам, мӯъмин, бӯҳрон, бӯҳтон, сӯҳбат ва ғ.).  Чунин вожаҳо бо ҳамин  тарзи  навишт ба луғатҳои  имло(1953, 1959,1974,1991), « Фарҳанги  забони  тоҷикӣ»,   «Фарҳанги  тафсирии забони   тоҷикӣ», «Фарҳанги тоҷикӣ  ба русӣ» «Фарҳанги  русӣ  ба  тоҷикӣ»  низ дохил шудаанд.  Аммо дар  Қоидаҳои  имлои соли 2011 ва «Фарҳанги имлои забони  тоҷикӣ»  , ки соли 2013 нашр шудааст, дар зиёда  аз  60 вожаи иқтибосии арабӣ пеш аз ҳарфи ҳ ва  ъ ба ҷойи  ҳарфи ӯ ҳарфи  у  навишта  шудааст  ва  дар ин  ҷо  меъёри  имлои таърихии   ин ҳарф  ба эътибор  гирифта шудааст.

     Агар қоидаи мазкурро қабул  намоем, ин маънои онро дорад, ки  бо мақсади   ислоҳи ин  хато зарурати аз нав нашр намудани  фарҳангҳои  муътабари то ин вақт нашршуда ба  миён  меояд.   Зеро дар фарҳанг бояд модаҳои  луғавӣ мутобиқи  қоидаҳои имлои  тасдиқшуда, ки ҳукми қонуниро  пайдо мекунанд, оварда  шаванд.

        Мушкили  мазкурро метавон  аз ду ҷиҳат  шарҳ дод: 1) тибқи  анъанаи  имлои  таърихӣ вожаҳои мавриди  баҳс  дар навишт ҳарфи «вов»  надоштанд ва бо аломати «замма» дар фарҳангҳои  пешин хонда  шуда,  шарҳу тафсир дода  шудаанд ва дар имлои имрӯза   тавассути ҳарфи ӯ   навиштани  чунин вожаҳо қобили қабул  нест, 2) аз тарафи  дигар тибқи  қоидаи  маъмул иқтибосоти   арабӣ дар забони  тоҷикӣ  ҳазмшуда  ба қонуниятҳои забони  адабии тоҷикӣ   мутобиқ шудаанд ва дар имлои нав  дар асоси хати  крилиса   ин тарзи навишт (бо ҳарфи ӯ) ба ҳукми анъана даромад.Ва инро низ агар қабул намоем, осмон ба замин  намечаспад. Дар мисоли забонҳои  гуногун мушоҳида мешавад, ки  талаффуз аз имлои таърихӣ  тафовут дорад  ва кӯшишҳое  ба харҷ дода  мешавад, ки  имло  ба  талаффуз  наздик шавад.

    Илова  бар ин дар гурӯҳи дигари иқтибосоти арабӣ   ва баъзе вожаҳои  аслӣ,  ки   дар навишти    таърихӣ   ҳафи  «вов»   доштанд,пеш  аз  ҳарфҳои ҳ ва  аломати ъ  ҳарфи ӯ  навшта  мешуданд (мавзӯъ, марфӯъ, рӯҳ, маҷмӯъ, маҷрӯҳ,  шурӯъ,  рӯъё, сӯҳон рӯъб ва амсоли инҳо).  Аз ин рӯ масъалаи мазкур дар қоидаҳои имло  бояд  шарҳу тафсири аз назари  илмӣ асоснокро  пайдо кунад

      Садоноки  У, ки дар хати  классикӣ бо «вови маъруф» ифода меёфт (дуд, суд, дур),  фонемаи қатори қафо  ва дараҷаи бардошти  боло  мебошад.  Ин садонок  дар муҳитҳои   фонетикӣ   тобишҳои гуногун пайдо карда, дар ҳолати  имрӯзаи  забон на чун садоноки дарози дорои ҷуфти кӯтоҳ мебошад, балки  дар  ҳиҷои заданок  пурқувваттар  талафуз  карда  мешавад. ( В.С.Соколова Фонетика  таджикского языка.  – М.Л. 1949; В.С. Расторгуева В.С. Краткий  очерк фонетики таджикского языка. – Сталинабад, 1954; Опыт сравнительного изучения  таджикских  говоров. – Душанбе 1964, Шеваи ҷанубии забони тоҷикӣ, ҷ.1, Т. Хаскашев  Фонетикаи  забони  адабии  тоҷик  ва ғ.).

 Бинобар ин дар хати имрӯза   барои садоноке, ки бо «вови маъруф»   ифода  меёфт  ва садоноке бо аломати «пеш» ё «замма»  хонда  мешуд, як ҳарф (у)  ба кор бурда  мешавад. Зеро «вови маъруф»  тамдиднокии худро аз даст  додааст. Ба  ибораи  дигар, дар қоидаҳои  имлои  ҷорӣ  принсипи  фонологӣ -таърихии имлоро ба эътибор гирифтаанд.

    Мувофиқати  садонокҳои забони адабиёти классикӣ ва забони адабии  муосири  тоҷикиро метавон  дар ҷадвали зерин  нишон дод:

Забони  адабии классикӣ                           Забони адабии муосири тоҷикӣ             

         а------------------------------------------------------------------ а

          а:  --------------------------------------------------------------- о

          и, ӣ «йойи маъруф»   ------------------------------------    и

           э «йойи маҷҳул»------------------------------------------ э

           у, у-и дароз «вови маъруф»  -------------------------- у

            ӯ-«вови маҷҳул»  ----------------------------------------- ӯ

   Мутолиаи маводи  фарҳангномаҳои  пешини тоҷикӣ аз он шаҳодат медиҳад,  ки   вожаҳои  бо  «вови маъруф»   навишташуда  дар муқоиса бо интишор дар забони зинда ба чунин хулоса  омадан  мумкин  аст,  ки ин ҳамон  у –и  дароз буд: сур, суд, хун, тут, ту, гувоҳ, гуна,ду, дуруд, кабуд, сутур,ҳуш, мушак ва монанди  инҳо, ки  таърихан  аз u –и дарози  таърихӣ ва    таркиби  овозии   av   инкишоф ёфтаанд.  «Вови маҷҳул»  дар вожаҳое аз қабили  гӯш, бӯй,анбӯҳ, андӯҳ,  дурӯғ, дӯст ва ғайра дучор меояд, ки бештар  таърихан аз дифтонги au –и таърихӣ  сарчашма  мегиранд.

     Лозим ба ёдоварист, ки дар назми классикӣ  калимаҳо  бо «вови маъруф» ва «вови маҷҳул»  ҳамқофия  шуда  наметавонистанд.

  Садоноки И  дар хати арабӣ  тавассути «йои маъруф»  ва аломати «касра»  ифода  меёфт. Фонемаи садоноке, ки бо «йойи  маъруф»  ифода  меёфт,  тамдид дошта  таърихан бо и-и дароз  алоқаманд буд. Аз ин рӯ мураттибони имло  принсипҳои таърихӣ ва сарфии  қоидаҳои  имлоро  ба назар гирифта, и –и «заданок» -ро дар охири калима  чун аломати  ҷудогонаи  графикӣ  ба қоидаҳои  имло  дохил  намудаанд. Дар Қоидаҳои имлои с.1998  бо тамдиди бештар  талаффуз шудани иддае  аз калимаҳо (пир, зин, бин)  таъкид  шудааст, вале бо аломати алоҳидаи  графикӣ  ишора  нашудаанд. Зеро дар қоидаҳои  имлои ягон  забон тамоми тобишҳои талаффузи  овозҳо инъикос намеёбанд.(Масалан,аксари калимоти забони англисӣ  дар овонавишт нишон дода шуда,аз  тарзи навишт ба куллӣ фарқ  мекунанд ).  Ба ҷуз қоидаҳои  имло ва фарҳангҳои имло  дар  омӯзиши забони  адабӣ қоидаҳо ва луғатҳои орфоэпӣ  нақши муҳим мебозанд. Хуб мешуд, ки талаффузи ин қабил калимаҳо дар луғатҳои  орфоэпӣ  нишон  дода  шавад.  Аз ин ру ба мақсади ислоҳи бархе  аз масъалаҳои  марбути  имлову  талаффуз   тартиб додани   луғати  орфоэпии  забони  адабии  тоҷик  амри  зарурист.

  Садоноки Э дар имлои хати   тоҷикии арабиасос бо «йои  маҷҳул»  ифода  мешуд. Тобишҳо ва гунаҳои талаффузи онро дар муҳит ва ҳолатҳои фонетикӣ ба  назар  гирифта, дар  хати имрӯзаи  тоҷикӣ барои ифодаи он ду  аломати  графикӣ ( Э ва Е)   ба  кор бурда  мешавад. Дар назми  классикӣ калимаҳо  бо «йои маъруф» ва «йои маҷҳул»  ҳамқофия   шуда  наметавонистанд.

      Барои ифодаи  як  овоз  истифодаи мақсадноки  ду ҳарф ҳодисаи  маъмулист, ки  дар низоми  орфографии  забонҳои  гуногун  роиҷ аст. (Масалан, дар расмулхати арабии тоҷикӣ  се ҳарф барои  ифодаи  ҳамсадои  С, чор ҳарф  барои ифодаи  овози  ҳамсадои З, ду ҳарф  барои ифодаи  ҳамсадои  Т  истифода  мешуд).

      Қоидаҳои   ва фарҳанги имло  мухимтарин  дастури  таълими забон буда, ба баланд гардидани сатҳи забондонии  аҳли ҷомеа  мусодат   мекунад.  Агар ин қоидаҳоро ба чунин қоидаҳои имлои  забонҳои дигар  муқоиса   намоем,  маълум  мешавад, ки қоидаҳои имлои забони  тоҷикӣ  нисбатан  осонанд.

     Қоидаҳои имлои забон, ки дар асоси он фарҳанги имло низ тартиб дода шудааст,  ба  таҳкими меъёрҳои забони адабӣ     мусоидат  карда, заминаи  густариши  нуфуз ва фарогирии забони  адабиро  дар ҷомеа тақвият  мебахшад. Бинобар  ин метавон гуфт, ки татбиқи қоидаҳои  имло аз омилҳои муҳимми рушди забони  адабӣ маҳсуб  мегардад. Устувории имло, ки дар пояи илмӣ коркард   мешавад, метавонад дар рушди забони меъёр ва густариши он  мусоидат  намояд.

 

    

  

Муфассал ...
ХУРОФОТ ҶУЗЪИ ЗИНДАГӢ ВА Ё ОФАТИ ОН АСТ?
Чоршанбе, 04 Феврал 2026

ХУРОФОТ ҶУЗЪИ ЗИНДАГӢ ВА Ё ОФАТИ ОН АСТ?

ИМОМНАЗАР ҲАҚНАЗАР – ходими илмии шуъбаи таҳқиқоти иҷтимоӣ-иқтисодии

Институти илмҳои гуманитарии ба номи Б. Искандарови АМИТ

 

ХУРОФОТ ҶУЗЪИ ЗИНДАГӢ ВА Ё ОФАТИ ОН АСТ?

 ...

ИДОМА

Зарурати шинохти дурусти хурофот ва механизми мондагории он

 Ба назар мерасад, ки дар замони муосир, дар баробари ҷомеаи мо(чӣ ниҳодҳои давлатӣ, чӣ ҷамъиятӣ ва чӣ динӣ) саволи хеле ҷиддӣ қарор гирифтааст, ки бо ин селаи хурофоту таассуби офотӣ шуда, чӣ тавр бояд бархурд кард? Оё имкони зудудашудан он  ва ё “созгор” кардани қисми “камзарари он” бо замон вуҷуд доранд? Дидгоҳи ҷомеашиносона нишон медиҳад, ки ба хотири ояндаи бақои фарҳангҳо, аз ҷумла адён, то ҳадди имкон берун кардани омилҳои зиёновари хурофотӣ, ҳамчун амри зарурӣ, усулӣ мебошад [2]. Ба итминони мо, дар баробари  иқдомҳои умумӣ, аз қабили баланд бардоштани сатҳи огоҳии ҷомеа, ба хусус, ҷавонони синни мактабӣ, донишгоҳӣ, иқдомоти амалӣ, ба мисли корҳои фаъолиятҳои равшаннамоӣ, фаҳмондадиҳӣ, тариқи ташкили мулоқотҳои рӯ ба рӯи байни доираҳои илмӣ, ҷамъиятӣ ва динӣ оғоз шаванд, ки бе ниҳоят муҳим мебошанд.

 Хурофот дар умум монеаи рушди фикрии ҷомеаҳо дар пешбурди зиндагии моддӣ бошад ҳам, аммо аз сӯи дигар, он ба мисли микробҳои муфиду музири табиат ба таҳлили дақиқу мӯшикофона, ба эҳтиёткорӣ низ эҳтиёҷ дорад. Зеро дар ин таҳлил ҳифзи таодул дар байни ҷаҳони моддӣ, равонӣ ва маънавӣ (маънавиёт, ки лузуман танҳо динӣ намебошад Ҳ.И.) ҳам дар миён аст, ки кори ҳам мушкил ва ҳам муаммои асосӣ боқӣ мемонад.

 Дар ин мавриди андешаи яке аз поягузорони илми сотсиология Э. Дюркгейм, “шинохти объективии ҳодисахои чамъиятиро вобаста ба арзиши онҳо бояд арзёбӣ кард” ҳам ба маврид аст.

 Барои шинохти дурусти хурофаҳои музир ва “бе зарар” бояд дар назар дошт, ки дар даруни одамон як ҳолати равонӣ, ки дар берун ҳақиқате надорад, “мавқеъ дорад”, вале бо ҳамон қувва хайёл, барои ҳама чиз тафсирҳо месозанд, ки аслан “муаммо”-и асосии ҳамон вуҷуди инсонро нишон медиҳад. Ҳофизи бузург ин матлабро хеле орифона дарёфта буд[5];

 Вуҷуди мо муаммоест Ҳофиз,

 Ки таҳқиқаш фусун асту фасона

 Ҳамин тариқ, манбаҳои асосии хурофот, аз як сӯ надоштани огоҳӣ маълумот, донишу илм дар мавриди воқеиятҳои ҷаҳони атроф ва аз сӯи дигар, набудани кӯшиш барои расидан ба он аст, яъне ба ибораи фалсафӣ “ҷаҳли мураккаб”, ки дар байти зерини шоире хеле равшан ташреҳ шудааст:

 Он кас, ки надонад ва надонад, ки надонад,

 Дар ҷаҳли мураккаб абадудаҳр бимонад

 (Ва иловаи замон ба он;),

 Он кас, ки надонад ва нахоҳад, ки бидонад,

 Ҳайф аст, ки чунин ҷонвар зинда бимонад.

 Дар даврони мо, чунон, ки онро фаъолияту таблиғоти аксари ҷараёнҳои навзуҳури динӣ ( ки аксари кулашон гувоҳи бозгашти “қудрати сиёсии динианд ва на лузуман маърифати динӣ” Ҳ.И.), низ возеҳан нишон медиҳад, ки ба муқобили фарҳангу мероси ҷаҳонишудаи миллӣ, нобиғагони тафаккури сатҳи ҷаҳонии он, ба хотири ҷаҳонбинии гуманистии сатҳи башарӣ доштан ва ба хотири пардабардорӣ аз хурофоту қиссаҳои афсонавии “ҳақнамо”, ҳамлаҳо бештар шудаанд[2].

 Ҳарчанд, адён бо сеҳру ҷоду, ҷодугарӣ ҳам сатҳӣ (рӯякӣ) мубориза карда бошанд (сӯзондани ҷодузанҳо, соҳирону, олимон, ба шаклҳои мухталиф нобуд кардани рақибон, ба номи мушрику мулҳид, кофарону ғ.а, барангехтани ҷангҳои зиёди мазҳабӣ (ҷанги 72 миллати Ҳофиз), намунаи он мебошанд), вале ин ба манфиати поксозии адён набуда, балки ҳамеша барои бартарафкунии “рақобат”-ҳо дар ҷаҳони моддӣ ва хусусан, назорати мафкураи омма будааст[17]. Дар ҳаёти воқеии ҷомеаҳо, хурофот ҳамоно дар хидмати синфе, гурӯҳе, ки дар байнашон синфи ба истилоҳ “рӯҳоният” мақоми аввалиндараҷа дорад, мавқеи устуворашро аз даст надодааст. Гузашта аз он, тамоми афкору аъмоли худи диндорон низ комилан зери андешаҳои хурофотӣ қарор гирифта, имону рисолати аслии эътиқодро ҳам хеле тира сохтааст.

 Зарур ба ишора аст, ки дар исломи тақвият ёфта, табақаи махсуси диндорони мавқеъ гирифта, низ худро бо тақлиди нодуруст ” руҳонӣ” номиданд. Ин тақлид аз Юсқуф (Поп) ва арбобони динии Калисои Рум буд, ки худро аз дигарон ба Худо ва Пайомовар “муқарриб”, яъне рӯҳонӣ медонистанд ва ҳокмияти мутлақи диниро молу салоҳияти худ медонистанд ва ин мавқеъро маҳз аз ҳисоби ҳамон хурофотпароканӣ ҳам ба даст овардаанд. Дар ҳоле, ки вожаи “руҳонӣ” танҳо ба теъдоди хеле маҳдуди орифон, аҳли ирфон гуфта мешуд, на ба фақеҳону арбобону муллоёни сатҳи мухталиф, ки танҳо барои анҷоми умури динӣ барои диндорон масъуланд[1].

 Барои мисол, арбобону ходимони дини насронӣ дар “қонунӣ” кардани ҳукуматҳо нақши асосӣ доштаанд, интихоб ва таъйину машруияти подшоҳон дар дасти попҳо буд. Дар пайравӣ аз ин, дар намунаи таърихии мо ( масалан, ҳукумати Сафавиён (1502—1736), бо далели бартарии арзишҳои динӣ дар ҷомеа ва пайванди сиёсат бо дин, ҳокимияти сиёсӣ “муқаддас ва маъсум”(орӣ аз ҳар гуна гуноҳ) эълон шуд. Ба таври содда, хурофот ҳамчун абзори сиёсӣ, ба хотири итоати бе чуну чаро аз ҳокимият, онро ба сатҳи як фарзи динӣ бардошта, хурофоту бидъатҳои навро ҳам  сохтаанд. Яъне ҳамин арбобони динии ба истиллоҳи нодурусти “рӯҳониён”-и ба сиёсат омехта шуда, “аз номи Худои Коинот”, вале аз диду хости худ, ҳар гуна фатвоҳои аҷибу ғариб содир мекарданд, ки мондагории он дар замони мо, ҳам тааҷҷубовар ва ҳам хатарноктар боқӣ мемонад.

 Дар умум, тамоми нақли ривоятҳову ҳадисҳову қиссаҳои фаровони таърихӣ-диниро аз назари инсони замони муосир, ба соддагӣ ба категорияи  “хурофоти таърихӣ” метавон нисбат дод, зеро тамоми он фақат аз гузашта ва ё аз оянда, ки ҳар дуи он, мавҳуму норавшананд, қисса мекунад, вале дар бораи замони ҳол, ё воқеиятҳои заминиву замонӣ дар онҳо нуктае ҳам ёфт намешавад. Ва ҳоло чанде аз хурофаҳои муосирро, яъне созгории онҳоро ба тафаккури инсони мудерн, дар ҳоле, ки ҳуши маснъӯӣ ҳам “дар роҳ аст”, барои доварии бетарафона меоварем.

 Дар ҷомеаи мо ҳанӯз ҳам, одамон бар он боваранд, ки фалонӣ аз баландие афтиду осебе надид, чун фариштагон, ё Худо ӯро “наҷот доданд”, ё фалон кор анҷом шуд, чунки “баракат дошт” ва ё моли дуздӣ ва зулмҳо “баракат надоранд”. Аз он тараф ҳам то ҷое дида мешавад, дуздон, золимон ҳам бештар мехуранд, ҳам “баракат доранд”, дар маконҳо ва шароити беҳтарин ҳам зиндагӣ мекунанд. Ё фалониро Худо “дӯст дорад” фалониро Худо “задаст”, Худо ба фалонӣ фарзанд дод, ба дигарӣ надод ва ғайра тафсироти хаёлӣ. Ва ё гаронии нархи бозор, ки соддатарин қонуни бозор, арзаву тақозо аст, дар китобҳои қадима, “нархҳо дар дасти Худоянд”, шарҳ дода шудааст ва ғайра[7]. Дар ҳоле, ки ҳамаи ин аз тариқи риояи ҳамон қавонини табиӣ, илмӣ, иҷтимоӣ, физиологӣ “танзим” шуда, қобили шарҳ низ мебошанд.

 Масалан, дар рӯзҳои мо, яке аз “олимон”и маъруфи динӣ, ба хотири  “муқаддассозӣ” (реклама)-  заминҳои Қум (Эрон), ба асоси ривояти ҷаълӣ (хурофотӣ) иддаои “илмӣ” мекунад, ки “дунё ҳашт дари биҳишт дорад, ки се тояш ба Қум во мешаванд...” яъне ҳарчӣ бештари одамон барои “мустақиман” вориди биҳишт шудан”, барои қабр бо сарфи калон заминҳо харанд...

 Дар таърихи дунёи ғарбии қарни 19, замоне, ки дар он ҷо бар зидди бемориҳои кушанда, аввалин ваксинҳо кашф шуданд, калисо зиддияти шадид нишон дод ва олимонро бо гуноҳи “дахолат дар кори Худо” маҳкум кард. Яъне бемориҳои кушандаи оммавӣ ҳам “хости Худоянд ва дасти Худоро касе наметавонад, боздорад”[7].

 Дар фарҳанги исломӣ чунин намунаҳо бе ҳисобанд ва ҳар хоҳишманд метавонад онҳоро дар шабакаҳои иҷтимоӣ ба таври мустанад ва расонаӣ шуда пайдо кунад [18]. Масалан, арбоби баландмақоме аз минбар  мегуяд, ки лашкари ислом дар яке аз ғазавот (ҷангҳо) бе об монд, ҳама беҳол ба замин уфтоданд. Лашкаркашон назди Паёмовар рафтанду роҳи наҷот ҷустанд. Паёмовар даҳ ангушташро поин карданд, ки аз ҳар яки он об ҷорӣ шуд, чунон фаровон, ки ҳамаи лашкариён, чорпоен хурданду сер шуданду тамоми зарфҳоро ҳам пур карданду, вале об ҳамоно ҷорӣ буд... Ва ё яке охундҳои расмӣ дар Эрон ташвиқу таблиғ мекунанд, ки “занҳои иронӣ бояд бо мардони араб робитаи ҷинсӣ кунанд, то фарзандонашон сайидзода таваллуд шаванд”.

 Ходими баландмақоми динӣ дар маҳфиле, барои “афзудани имони исоли дигар пайравон”, қиссаҳое ба номи “ҳақиқат” мекунад. Дар маҳфиле пардае рӯи девор бо сурати ду шер овезон буд ва як замон шерон аз парда поин омаданду яке аз душманони ҳазрати Алиро покиза хурданду ва пас боз ба ҳамон парда “баргаштанд ва акс шуданд” ва аз ин  одам ягон“осоре” боқӣ намонд... Ё авлиёҳо бо ҳайвонот ба забони ҳайвонот “сухан” мекарданду ғайра.

 Дар ҷои дигар, халифаи муслимин дар минбар буд, ки аждаҳое дохили он шуд, ки ҳама аз ин шок шуданд. Ҳазрат ба мадум гуфт, ки “ ин бо ман кор дорад... ва дар гушаш “чизе” гуфту аждаҳо берун рафт... Пас ба мардуми ҳайратзада гуфт, ки “ ин мушкили хонаводагӣ  бо ҳамсараш дошт, омад машварат гирифту рафт... ”.

 Дар фарҳанги суннатии исломӣ, дар умум ва бо таассуфи бузург, нисбати инсон як назари камбинонаи хурофӣ пойдор монадааст, ки аз ҷаҳони берун аз он хеле фарқкунанда мебошад. Ба як мисоли воқеӣ назар мекунем; агар барои модаре, ки фарзандашро аз даст додааст, барои тасаллияташ бигӯянд, ки “ӯро Худо назди худ хост”, шояд як хурофоти “дурусту ахлоқӣ” ва барои замоне оромибахш ҳам намояд. Аммо агар он бо истифода аз боварҳои мазҳабӣ вориди фарҳанг шавад, танҳо мафкураи шаҳидпарвариро тақвият медиҳад ва онро як амри “муқаррарӣ”, “оддӣ” мекунад. Намунаи возеҳи он дар Афғонистони ҳамсоя, ки дар тӯли 45 соли ҷанг, беш аз 3 млн аҳолии аз ҳама тарафҳои даргириҳои дохилӣ, бо як шиори “Аллоҳу акбар” кушта шударо “шаҳид” хондан, намунаи возеҳи он аст. Бояд таъкид шавад, ки бо такя ба ҷаҳонбинии суннатӣ, “анъанавӣ, “кӯшишҳои интиқоли чунин мафкура ба ҷомеаи тоҷикистонӣ” ҳам вуҷуд дорад[18]. Намунаи дигар фарҳанги “суннатӣ”, ки зери таъсири он, аксари диндорони маишатандеш ва табъан хурофаандеш қарор доранд, ин одамонро вобаста аз ҷинсияташон, бештар ҳамчун “нар” ва “мода” дидан аст, яъне қоил набудани зану мард, ҳамчун инсони баробар[6], ки боиси таззоди бештар бо ҷаҳони воқеии маданӣ гардидааст.

 Ваъзи “муътамади”яке аз “ба ном олими дин ”-ро шоҳид шудем, ки истидлол мекард;  “...худованд се намуди ҳайвон халқ кардааст, яке барои борбарӣ, дигаре барои ғизои инсон ва саввуми зан дар сурати инсон, барои рафъи “ваҳшонияти мардон”..., ки хеле шармовар, нанговар ва ғамангез аст, аммо инҳо танҳо намунаҳоеанд аз хирмани бузурги хурофотандешӣ ва тааассуб ки, аз ҳар яки мо андешаи ҷиддитар мехоҳад[18].

 Албатта манзур аз овардани ин намунаҳои фаровони китобӣ ҳам шуда, ба нияти интиқод, ё беэҳтиромӣ ба ин иддае аз арбобони динӣ, ё пайравони “омиёна” ҳам набуда, танҳо як ишора ба тарзи тафаккури боқӣ монда ва  қазовати солими он аст.

 Сарнавишт, тақдир, қисмат, шанс, соати нек, бад, бахт иқбол ва ғайра ҳам аз қисмҳои таркибии ҳамон хурофасозианд ва дар тамоми дунё ҳам, ба ҳар сатҳ дида мешавад, ки дар маҷмӯъ ботил, пуч, ва дуруғ аст, аммо ба онҳо чунон мақом додаанд, ки бархурди ақлониро дар ин мавридҳо (дар тиб, биология, равоншиносӣ, ҳаёти иҷтимоӣ, ...)ба дур андохтааст[7]. Дар ҷомеаи мо ҳанӯз қиссаҳо, ривоёту достонҳои ғайримантиқӣ, мақоми хос, ба иборае, барои иддае шиор аз шуур мавқеи хеле болотар доранд, дар ҳоле, ки ақли мудерн, дигар ҳеҷ чизи исботношуданиро намепазирад, аз ҷумла муъҷизотро. Агар фарзан, дар ҷаҳони муосир,  алҳол100 проблемаи асосӣ мавҷуд бошанд, ба ягонтои онон аз тариқи адёну мазоҳиб посухи ақлонӣ, мантиқие пайдо намешавад.

 Ба таври дигар, аз назари илмӣ ва таҷрибаву воқеият, ҳар кас бо ақлу ҷисмаш сарнавишташро месозад, ки барои инсони мудерн хеле муҳим ҳам аст, ба иборае “сарнавиштро бояд дар сар навишт ва аз сар навишт”.

 Аслан дар олам неруҳое ҳастанд, ки дар асарашон ба асоси қавонини табиат, тасодуфҳои неку бад рух медиҳанд. Масалан касе дар замони муайян ба коре, амале машғул бошад ва дар берун ҳодисаи дигари хуб, ё баде рух медиҳад, ки ба кори ӯ алоқае надорад ва ё баръакс[13]. Вале одамон бо ҳамон қувваи хайёл онҳоро ба ҳамдигар нисбат медиҳанд, ки “ман бинобар иҷрои фалон кор боиси он ҳодиса шудам ва ғайра, яъне ин тасодуфҳо ва тақорунҳои (дар як замон баробар омадани ҳодисаҳо) неку бадро ба таври хурофӣ шарҳ медиҳанд. Яъне ҳамон шанс (иқбол) оқибате аст, на сабаб (вақте маълул на илал, сабабу оқибат ҷойиваз мешаванд ва дар хаёли худ чизеро шахсиятбахшӣ (персонификатсия) мекунанд, яъне ҳамон хурофасозӣ мебошад. Яке аз марказҳои тадқиқотии ғарбӣ расман эълон додааст, ки агар касе мӯъҷизаеро аз назари илмӣ, таҷрибӣ, ё роҳи дигар исбот кунад, 1 млн доллар ҷоиза медиҳад, аммо дар тӯли ин замон касе ҳозир нашудааст, “исботи” мӯъҷизаеро пешниҳод кунад. Бо вуҷуди таҳаввулоти бузург дар ҷаҳонбинии башари муосир, тағйиротҳои куллӣ дар сатҳи огоҳии иҷтимоӣ ва фардӣ, ҳанӯз ҳам, ҳар кадоме аз адёну мазоҳиб иддао доранд, ки “ҳақиқат” фақат бо онҳост, ки оқибатҳои гарони чунин тарзи ифротии хурофот, бештар, дар кишварҳои  марбут ба ислом ба мушоҳида мерасанд.

 Тавре ба соддагӣ мушоҳида мешавад, дар ҷомеаи замони гузариши тоҷикистонӣ, истихораву сеҳру фолу ҷодугарӣ ҳам хеле ривоҷ пайдо кардааст, ки ба ҷуз таъсирасонии манфиатхоҳонаи “рӯҳониёни қудсӣ” ба равони одамони камогоҳ, заъифирода ва хидматгорони зеҳну хайёл, ягон пояи муътамад надорад. Аммо фарзи мисол, агар асли дуои истихора (фол аз рӯи китоб) “талаби хайр аз Худо” бошад, вале “амалӣ” шудани он ба асоси назарияҳои илмҳои марбут ба равони инсон, аз тамаркузи комили равони худи шахс ба ҳамон “объекти дуо”, ба ибораи дигар, тамаркуз барои “бедор кардани Худои худ дар ботини худ” вобаста аст. Яъне Худованд инсонро чунон халқ кардааст, ки ҳар фард қодир аст(агар бо тамоми вуҷудаш бихоҳад) бо Худои “худ” робитаи бевосита барқарор кунад”, оромише пайдо кунад, вале на ба василаи шахси дигарӣ, ба ҳар ному мақоме, ки бошад ва ин нуктаи асосӣ ва нозуки муаммои равонӣ ҳам мебошад. Аммо одамон ба ба ҷои он, ки фикр кунад, дар мушкили зиндагӣ ва дарёфти роҳи ақлонии талоше кунанд, ба истилло, бо ҳамон неруи ботиниашон ба “даргоҳи Худои асил дуо кунанд”, ба назди шахси фосид, ҷодугар, фиребгар, шарлатан, ба номи мулло ё “рӯҳоние” мераванд, ки барояшон “китоб боз кунанд”, фол бинанд ва ғайра ва он ҳам дар ивази пулу моли калон анҷом шавад, ки ҷузъ маҳзи хурофа чизе таъбир шуда наметавонад.

 Ба қавли А. Эйнштейн “душвортарин кор фикр кардан, ба кор гирифтани ақл аст”. Мо ҳазор кори дигар мекунем, то ки заҳмати фикр карданро ба худ роҳ надиҳем ва ақлро ба чизи дигар (хайёл) иваз кунем.

 Файласуфи машҳур Р. Декард мегӯяд, ки “мардум аз Худо аз камбуди ҳама чиз гилла доранд ( пулу дороӣ, бахту иқбол ва ғайра, вале аз камбуди ақл касе гилла надоранд”. Гумон мекунанд, ки Худо ҳамон ақлро барои мо “хеле зиёд додааст”, аммо тавре мебинем, истифодаи он дар ҳамон сатҳи хеле поинтар аз қувваи хайёл боқӣ мондааст. Сабаб дар он аст, ки ақлро бо чизи дигар ҷонишин мекунем, зеро ҳамон табақаҳои манфиатдор, бо истифодаи зудбовариву камогоҳиҳои мо, барои мо, ба ҷои ақлу таҷриба роҳи “осонтаринро”, яъне хурофотпарастиро нишон медиҳанд.

Зарурати  равшангарӣ ва муқовимат бо хурофоту тааассубгароӣ

 Дар назари сатҳӣ зарурати мубориза бар зидди ин ду падида, чандон “ҷиддӣ” ба назар намерасад, яъне касе, ё гурӯҳе агар мехоҳад ба чизе қиссае, афсонае, хурофоте боварманд бошад ( масалан, касе аз хоб бо пои чап, дигарӣ бо рост мехезад ва), ё ба чизе тааассуб варзад, ба дигарон зараре надорад. Аммо агар ба таври дақиқтар таҳлил шавад, зиндагии рузмараи мо ғарқаи хурофоту таассуботи “ҷиддитар” аст, ки мисли ғубори ғализ пеши чашмамонро гирифта бошад ҳам, вале мо онро “дарку эҳсос намекунем”, чӣ расад ба ташхиси он аз бофтаҳои фалсафӣ, илмӣ ва ҳатто динӣ[8]. Масалан хурофотпрасте оберо ба номи “давоӣ”, ё “мӯҷъза”, е ғизоеро “барои шифо” ва ё гиёҳеро “барои беморие тавлид мекунад, ки аслан сиҳӣ намебошад ва мардуми зиёдеро ҳам бемор мекунад ва ё шорлотане бо “сеҳру ҷоду”, ки аслан чарбзабонии фиребанда аст, аз одамон “ақлдуздӣ ва пулдуздӣ” мекунад, ё чизҳои ҳамонанди он ва онҳоро фиреб медиҳад, бадбахт мекунад, ҳам бояд сарфи назар шаванд?

 Оё ҷудо кардани хурофаҳо ба муфиду музир зарур аст? Яъне он идда хурофаҳои инфиродӣ, ки ба монанди “дорунамо, пласебо”, бо механизми равони дохилӣ барои одамоне оромише медиҳанд ва дар пайванди иҷтимоии байни одамон, дар таодули ҷомеа як нақше доранд, ки онро дар состсиология  вазифагароӣ, “функсияи иҷтимоӣ” меноманд, ҳам ҳаққи будан доранд ё не?

 Аммо як чиз возеҳ аст, ки тамоми хурофаҳо зоҳиран “кумаккунанда”, оромбахш бошанд ҳам, аммо дар асл “дорунамо”, яъне пласебо”- анд, яъне ба ҷузъ оромии муваққатии фиребанда, ба ҷузъ мураккабтар кардани ҳолат, на сабаби дардро мебаранд, на саломат меоранд.

 Хурофот мисли як “сохтори иҷтимоӣ”-и ниҳодина шуда, дар ҷомеа нақшофарин бошад ҳам, ин нақш ба ҳар сурат ва дар умум, нишонае аз нақши мусбат надоштааст. Аммо он ба шакли “мудерн” пайдо шуда метавонад, ки боз дугонагӣ (дуализм)-и ҷаҳони моро нишон медиҳад, ба мисли илм, шибҳи илм, рост дуруғ, воқеият, хайёл ва ғайра, ки бояд дар мадди назар гирифта шавад.

 Дар замони мудерн, дар таҷрибаҳои маънавии башар, аз ҷумла ҷомеаи тоҷикистонӣ  ҳам консепсияи “ маънавият ва табиатгароӣ” и дар пояи илмӣ ба мавқеи болотар равон аст. Ба назар мерасад, ки ҳар чӣ бештари андешмандон, равшанфикрон ба мафҳуми ақл ( яъне таҷриба ва бурҳон), ба истидлолу мантиқ руҷӯъ ва такя мекунанд[5].

 Аз сӯи дигар, ҷаҳонбинии ғайри илмӣ ва ғайри мантиқӣ чунон дар бофтаи фарҳанги миллӣ ҷо гирифтааст, ки ба таври умум ва яку якбора аз байн бурдани тамоми анвои хурофаҳо ва ба ҷои он мавқеъ додани ҷаҳонбинии нав кори мушкилтарин, ё худ савол-муаммои асосие аст, ки дар баробари ҷомеаи имрӯзии тоҷикистонӣ қарор гирифтааст. Ба ибораи дигар, ба соддагӣ ва якборагӣ ҷомеи комилан “идеалӣ”, бе тааассубу хурофот сохтан ҳам ношуданӣ менамояд, аммо чизе, ки имкон ва зарур аст, расондани огоҳии бештар, равшангарӣ аст.

 Ба эътирофи аксари донишмандони ватанӣ, ба монанди Асадзода Назрӣ, ҳанӯз ҳам дар афкори умум ва ҳатто дар зеҳни аҳли илму адабу зиёи ҷомеаи тоҷикистонӣ, дарки "асрори офариниш", тасвири ҷаҳон ва ҷойгоҳи инсон дар он куллан бунёдӣ (ортодоксалӣ) боқӣ мемонад ва агар касе аз нигоҳи илмӣ ба он эроде ё интиқоде бигирд, ба вокунишҳои пинҳону ошкоро рӯ ба рӯ мешавад. Аз ин рӯ, дар ин гуна муҳити “фарҳангӣ” ва дар доираи чунин ахлоқи миллӣ ба тамоми падидаҳо на аз дидгоҳи илмиву мантиқӣ ва ҳатто шахсӣ, балки маҳз аз равзанаи суннатӣ менигарад”[6]. 

 Дар ҷои дигар, ҳам ин таҳлилгари дақиқназар илова мекунад; “Мушкили дидгоҳи суннатӣ ва шуури ҷамъии мо дар он аст, ки бунёди фаталистӣ, мифоложӣ, вопасгароёна, ғайриилмӣ ва ҳатто ғайримиллӣ аст. Ин яке аз омилҳои боздорандаи рушди миллист”[6].

 Ҳамин тавр, агар бо ин падидаҳо, ба хотири тағйири чунин фазои ирратсионалӣ таҳлили нақодона ва равшангариву огоҳӣ сурат нагирад, ҷомеаро ба рукуд ва ояндаи хатарнок ҳам такон дода метавонад[2], ки бозгашт аз он ба ҷаҳони мадании муосир ба маротиб гаронтару мушкилтар хоҳад буд.

 Илова бар он, таърихи миллии мо мушкилоту маҳдудиятҳо, ба мисли ҳазор соли бедавлатӣ, истеъморҳо ва нотавонӣ, зулму бегонапарастӣ, беадолатӣ ва ғайра сифатҳои боздоранда рӯҳияи миллиро пушти сар кардааст, дар ҷаҳонбинии миллӣ асари ҷиддӣ боқӣ гузоштааст[12]. Ба ҳамин ҷиҳат аст, ки мақоми ҷомеаи донишбунёд барои муқовимат бо фазои ғайрирастионалӣ , аз ҷумла, дар сатҳи макотибу хонавода ба маротиб болотар рафтааст.

 Аммо аз тарафи дигар, тавре пештар ишораҳо шуда буданд, хурофот абзори манфиатбарон аст, ки дар мисоли ҷомеаи мо ҳамон арбобони гуногунсатҳи динианд ва бояд донист, ки онҳо ин абзори бе миннатро ҳамеша бозтавлид ва қувват медиҳанд ва онро ба соддагӣ раҳо нахоҳанд кард, ки муборизаро ҳам бо он хеле сахту мушкил месозад.

 Аммо оғози муқовимат мумкин ва муҳимтар аз он, зарур аст. Ба қавли файлсуф, сотсиологи машҳур, К. Поппер (1992-1994) “...вақте борони сел меояд (манзур аз ҷаҳонбинии ирратсиоаналӣ Ҳ. И.), мо чатр мегирем, яъне бо борон агар коре карда натавонем, худро ва дигариро маҳфуз нигоҳ дошта метавонем”.

 Агар ба муҳиммияти муқовимат бар зидди  хурофоту таассубгароӣ диққати ҷиддитар равона нашавад, он камарзиш ё “камзарар” дониста шавад, оқибаташ инсонҳоро ба сатҳи махлуқони бетафовут ба зиндагии фардӣ ва иҷтимоӣ, ба бардагони “камхарҷ”, вале барои табақаи ҳавасманд ба он, “сердаромад” ва тобеъони бечуну чаро табдил дода метавонад.

 Имрӯзҳо дар шабакаҳои иҷтимоӣ, масъалаҳои зиёди ақидатӣ, созгории он бо хиради инсон, маводи таҳлилӣ ва баҳсҳои зиёдеро дучор омадан мумкин аст, ки гувоҳи авҷи хурофоти дар замони гузариши ҷомеаи тоҷикистонӣ ҳам мебошад, ки хулосаи ҳамаи онро бо диди ҷомеашиносона бо дигарон дар миён мегузорем. Аммо қабл аз ҷамъбандӣ бояд дар назар дошт, ки ҷомеаи тоҷикистонӣ дар фазои се фарҳанг; ориёӣ (тоҷикӣ), исломӣ(арабӣ) ва ғарбӣ (аврупоӣ, шуравӣ) зиндагӣ мекунад. Аз ин ҷумла, фарҳанги исломии аз ҷазираи Арабистон омада, нисбатан фарҳанги баста буда ва аз фарҳангҳои берун қариб чизеро нагирифтаст, аз ин рӯ онро фарҳанги такманбаӣ ва баста, вале барои фарҳанги ориёӣ таҳмилшуда номидан мумкин аст, ки муқовимат бо хурофоти бо ин фарҳанг ҳамроҳ омадаро ба маротиб душвортар месозад. Мутобиқи ин фарҳанги ҳанӯз бештар тасаллут дошта, дар мафкураи мо нисбат ба мардумони хеле пешрафтаи ғарбӣ, як навъ ҳасодату бадбинии хурофотӣ ҳам вуҷуд дорад, ки ҳамаи он дар тафаккури мо бо вожаи “кофар” ҷамъбандӣ мешавад. Вале дар воқеият, бештару бештар пойбанди тамоми дастовардҳои илмӣ, технологӣ, маънавии ҳамин кишварҳои пешрафта боқӣ мемонем. Зеро онҳо ҳатто дар динҳояшон ислоҳоти мутобиқ ба воқеияти замонҳоро ворид кардаанд, яъне ҳар мафкура, ба хусус, диниву дунявиро дуруст дар ҷои худ гузоштанд, ба ибораи дигар аз ҳам ҷудо карданд, ки яке аз омилҳои появии рушду пешрафташон ҳам мебошад. Аммо дар ҷомеаи тоҷикистонӣ, барои тағйироти ҷидии ҷаҳонбинии ғайриратсионалӣ, ки сирри ҳама гуна пешрафт ҳам дар он нуҳуфта мебошад, кӯшишу андешаи камтар ба назар мерасад. Ҳамоно барои наслҳо бештар “фалсафаи бофандагишудаи зиндагӣ ва ҷаҳонбинии суннатии чанд қарнҳо пеш гузаштаро”дар ивази фарҳанги асили ҳамзистии дар ҷаҳони “умумӣ шаванда”талқин мешавад. Зарурати дигаре, ки муқовиматро бо ҷаҳонбинии ирратсионалӣ ҳамеша таъкид месозад, ин Ҳамчунон дар ҷои аслии худ шинондани сиёсат, илму фарҳанг ва дин мебошад [1]. Танҳо дар ин ҳолат имкони воқеии рушди ҷомеа, пешрафти кишвар ва таҳкими давлат ва субобти ҷомеаи он таъмин шуда метавонад.

 Нуктаи дигари қобили таъкиди хеле ошкоро ин аст, ки агар мафкураи мардум, сатҳи тафакури ҷомеа, чунин хурофоту таассубу бегонапарстиро мепарварад, эҳтимоли рӯзе ба сараш омадан хеле боло мебошад, ки мақоли маъруфи моро ки “аз кӯза бурун таровад ҳар он чӣ дар ӯст”- ро ба хотир меорад. Монеаи аслӣ дар баробари тамоми дигар падидаҳои номатлуб, ки натиҷаи ҷаҳонбинии хурофотӣ, вопасгаро ҳам мебошанд, бетарафӣ, мушоҳидакории пассиви аксари аъзои андешаманди ҷомеа аст, ки ҳамчун бадтарин душман барои ҳар миллату давлат ҳам собит шудааст. Ба хусус, бетарафӣ ва мушоҳидакории аҳли илму дониш, зиёиён, кормандони ниҳодҳои давлатӣ ва ғайра( ки хеле зиёд ҳам ҳастанд), на фақат тааассуфовар, хиҷолатовар аст, балки хатари аз даст рафтани шансу имконоти пас аз ҳазораҳо муяссар шударо низ воқеитар мекунад.

 Ногуфта намонад, ки яке аз сабабҳои ба мағзи иддае аз ҷомеа “нарафтани ” таблиғоти зидди хурофӣ ва таассубгароӣ, ин хало (вакум), ё фосилаи тӯлонии байни диндорони маишатандеш (оммиёна) ва аҳли илму зиё ва маориф аст, ки бояд механизмҳои бартараф кардани он фавран ва ҷиддан  андешида шаванд. Аз ҷумла, оғози таблиғоти ақлгароӣ (ратсионализм) ва мафҳумҳои вобаста ба он (ҳуқуқу озодиҳо, илму маърифат, маориф...), бояд бар пояи барномаҳои махсус, бар иловаи низоми маориф (ки ҳатмӣ аст), аз “диндорони маърифатандеш ё олимона” , диндорони “мӯтадил”зери кори кор гирифта шавад, ки аҳли фаҳм ва қобили дарки он мебошанд.

 Ба қавли нуктасанҷонаи Н. Асадзода “ҳар миллате , ки ба ҷои талош кардан дуо карданро роҳи мушкилоти худ медонад ва аз ин тариқ умедвори тағйироти муҷизаосову натиҷаҳои зудрасу безаҳмат аст, аслан миллати масъулиятпазиру роҳатталаб ва тақдирпарастест, ки роҳ ба ҷое нахоҳад бурд...”[6]

 Аз таҳлили анҷомшуда ба натиҷаи умумие расидем, ки дар муқобили ин селаи хурофоту таассубгаро, ки чӣ дар сатҳи афрод ва чӣ дар сатҳи ҷамъӣ нақши вопасгаро, боздоранда дорад, муқовимати барномарезӣ шуда, як амри зарурӣ, усулии давлати демократӣ ва дунявӣ ва худи замон, ки дар он маҳбубтарин мафкура, ба номи либерализм, бо шакли амалии он, ҳокимияти демократӣ мебошад, воқеиятест раднопазир. Бинобар ин, ба назар мерасад, ки зарурати таҳия ва қабули қонуни махсуси зидди хурофаҳову тааассубот, ба унвони Қонуни ҶТ “Дар бораи муқовимат бо хурофоту тааассубот дар ҷомеа” ба миён омадааст. Раванди таҳлил ба натиҷаи дигаре ҳам расонд, ки хурофот ва таассуби аз он ба вуҷудоянда, аслан ва комилан офоти ҳаёти иҷтимоӣ, монеаи асосии тафаккур ва ҷаҳонбинии “замонавӣ”- ии хеле фаро рафта мебошанд, ки муқовимат бо онро ба сатҳи муаммои асосии ҳалталаб, ба амри ниҳоят зарурии ҷомеа ва давлат бардоштааст. Зеро ба қавли Лоиқи бедордил;

 Рафтем дар тааассуби худ то гулӯ фурӯ,

 Рафтанд ҳеҷ будагон аз мо фаро чаро?

АДАБИЁТ

  1. Абдулкарим Суруш, Офоту хурофот, Мадрасаи Мавлоно Ҷалолуддин Балхӣ/Румӣ, School of Rumi, www.youtube.com/@schoolofrumi2794,21.03.2020
  2. Абдуллоҳи Раҳнамо. «Хатари гурӯҳҳои ифротгарои динӣ чист?» Душанбе 2021(чопи сеюм), С.43
  3. Алӣ Ризоқулӣ, Ҷомеашиносии нухбакушӣ, Теҳрон:Нашри Най,(1377) 1998
  4. Амирҳусайни Лодан, Худосолорӣ ва дармондагӣ, Лос­- Анҷелес, 2014, с. 71
  5. Андешаҳои дунявӣ дар адабиёти форсу тоҷик. Душанбе, 2023, https:www//merosikhati.tj/tj
  6. Асадзода Назрӣ, Маҷаллаи академии илмию оммавӣ “Илм ва Ҷомеа”-№1 (19),2020
  7. Богданов А.И., Исаков И.В. МИФ И СУЕВЕРИЕ // Современные проблемы науки и образования. – 2015. – № 1-1. ;URL: https://science-education.ru/ru/article/view?id=19139 (дата обращения: 16.01.2025).
  8. Исомиддин Шарифзода, Паёмадҳои хушунатборе, ки аз сиёсикунонии дину бовар маншаъ мегиранд. Бознашр: https://farazh.tj/sahifai-asosy/jomea/pajomadhoi-hushunatbore-ki-az-sijosikunonii-dinu-bovar-mansha-megirand/
  9. Муҳаммад Ғиёсуддин, “Ғиёс- ул- луғот”, Душанбе, “Адиб”, китобхонаи электронии ДДОТ,lib.tgpu.tj,санаи дохилкунӣ12.2020
  10. Муҳамадзода Н.Д., Заминаҳои паҳншавии таассубгароӣ дар марҳилаи муосири инкишофи Тоҷикистон, https://phlosophical.tnu.tj
  11. Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ,28.12. 2024
  12. Сайфулло Муллоҷон, Хурофот ва илми таърих, https://qalamonline.net/
  13. Саенко Ю.В. Психология суеверий/Саенко Ю.В.-М: Академия, 2008, 201 с.
  14. Степанов А.М.,Клоков К.Б., «Оценка потенциальной конфликтогенности… с местным населением» // Научные труды Северо-Западного института управления РАНХиГС. 2019. Т. 10. № 4 (41). С. 61–69
  15. Фарҳанги забони тоҷикӣ» (Нашриёти «Советская энсиклопедия, Москва, 1969
  16. Ҳақназар И., “Илми бе амал арзише надорад”, Маҷалаи илмҳои гуманитарӣ, № , 2024, саҳ. 86 ва рӯзномаи “Минбари халқ”, № 35, аз 08. 2024
  17. Ятимов С.  , “Илм ва амният”, Маҷаллаи академии илмию оммавии “Илм ва ҷомеа”, №2 (6), 2017

 

Муфассал ...