Карамова Ибодат Имомназаровна - ходими илмии Институти илмҳои

гуманитарии ба номи академик Баҳодур искандарови

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Мавқеи геополитикии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар низоми минтақавии Осиёи Марказӣ.

   Ҷумҳурии Тоҷикистон дар маркази равандҳои геополитикӣ ва геоиқтисодии Осиёи Марказӣ ҷойгир буда, дар шаклгирии мувозинати манфиатҳои минтақавӣ ва фароминтақавӣ нақши муайянкунанда дорад. Манфиатҳои миллии кишвар пеш аз ҳама бо таъмини истиқлолияти энергетикӣ ва инфрасохторӣ, таҳкими амнияти сиёсӣ дар муҳити минтақавӣ ва муқовимат ба таҳдидҳои муосир, аз ҷумла терроризм ва ифротгароӣ, алоқаманд мебошанд.

   Аз нигоҳи таҳлилӣ, Тоҷикистон на ҳамчун воҳиди канории геополитикии Осиёи Марказӣ, балки ҳамчун гиреҳи стратегии низоми минтақавӣ баррасӣ мешавад. Мавқеи ҷуғрофии кишвар, ҷойгиршавӣ дар масирҳои муҳими транзитӣ ва назорат бар захираҳои обӣ, Тоҷикистонро ба унсури калидии ҳамбастагии манфиатҳои қудратҳои бузург, аз ҷумла Чин, Русия, Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, Ҳиндустон ва Эрон табдил додааст.

   Таҳлилҳои инфрасохторӣ ва геоиқтисодӣ нишон медиҳанд, ки сиёсати энергетикӣ, лоиҳаҳои нақлиётӣ ва масъалаҳои амнияти фаромарзӣ Тоҷикистонро аз доираи модели «минтақаи буферӣ» берун оварда, ба як пайванди муҳими интиқоли энергия, мол ва сармоя байни Осиёи Шарқӣ, Осиёи Ҷанубӣ ва фазои Авруосиё табдил додаанд.

   Гарчанде иқтисодиёти Тоҷикистон ҳанӯз дар марҳилаи рушд қарор дорад, он аҳамияти стратегии Тоҷикистонро коҳиш намедиҳад, балки баръакс, нақши онро ҳамчун нуқтаи ҳамгироии манфиатҳои геополитикӣ тақвият мебахшад. Дар чунин муҳит кишвар ба фазое табдил меёбад, ки дар он қудратҳои бузург маҷбур ба ҷустуҷӯи созиш ва ҳамоҳангсозии манфиатҳо мешаванд. Дар ҳамин замина, мафҳуми «артерияи геополитикӣ» ҳамчун чаҳорчӯбаи таҳлилӣ барои шарҳи нақши давлатҳои хурд дар низоми бисёрқутбии муосир пешниҳод мегардад.

   Дар шароити тағйирёбии занҷираҳои ҷаҳонии нақлиётӣ ва энергетикӣ, инчунин ноустувории вазъ дар Афғонистон, Тоҷикистон аз мавқеи буфери ғайрифаъол берун омада, ба гиреҳи фаъоли фазои геополитикӣ мубаддал шудааст. Ҳамсарҳадӣ бо Чин ва Афғонистон дар минтақаҳои баландкӯҳ ва мавқеи калидӣ дар ҳавзаи дарёҳои Ому ва Сир кишварро ба унсури муҳими таъмини амнияти минтақавӣ ва ҳамгироии иқтисодӣ табдил додааст.

   Ҳадафи ин мақола баррасии он аст, ки чӣ гуна мавқеи ҷуғрофӣ, имкониятҳои инфрасохторӣ ва захираҳои табиии Тоҷикистон аҳамияти стратегии онро дар шароити рақобати қудратҳои бузург муайян мекунанд.Барои расидан ба ин ҳадаф, лоиҳаҳои транзитӣ, ташаббусҳои гидроэнергетикӣ ва самтҳои асосии муносибатҳои дипломатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо кишварҳои ҳамсоя мавриди баррасӣ қарор мегиранд.

   Тоҷикистон ягона кишвари Осиёи Марказӣ ба шумор меравад, ки ҳам бо Чин ва ҳам бо Афғонистон ҳамсарҳад аст. Қаламрави он, ки зиёда аз 93 фоизашро минтақаҳои кӯҳӣ ташкил медиҳанд, асосан аз қаторкӯҳҳои Помир иборат мебошад. Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки қисми зиёди кӯҳҳои Помирро дар бар мегирад, аз лиҳози ҷуғрофӣ яке аз минтақаҳои баландкӯҳ ва мураккабтарини ҷаҳон ҳисобида мешавад. Бо вуҷуди ин, чунин хусусиятҳои ҷуғрофӣ аҳамияти стратегии кишварро маҳдуд намекунанд, балки баръакс, онро тақвият медиҳанд.

   Ағбаҳои Помир, аз ҷумла масирҳои Хоруғ–Тошқӯрғон ва Кулм–Қошғар, аз роҳҳои асосии заминии тамоми сол фаъол байни Чин ва Осиёи Марказӣ маҳсуб мешаванд. Ин масирҳо Тоҷикистонро ба пайванди мустақими байни минтақаи Синзян-Уйғури Чин ва бозорҳои Осиёи Ҷанубӣ табдил медиҳанд. Дар муқоиса бо масирҳои анъанавии транзитӣ, роҳҳои тавассути Тоҷикистон гузаранда имкони коҳиши масофа ва хароҷоти логистикиро фароҳам меоранд.

   Дар натиҷа, муҳити кӯҳистонии Тоҷикистон ба бартарии геополитикӣ мубаддал мегардад. Қаторкӯҳҳои Помир на ҳамчун монеа, балки ҳамчун унсури маҳдудкунандае баррасӣ мешаванд, ки гузариши он танҳо бо истифодаи сармоягузории калон, технологияҳои пешрафта ва ҳамоҳангии дипломатӣ имконпазир аст.

   Гарчанде ки масири расмии Коридори иқтисодии Чин–Покистон, дар доираи ташаббуси «Як камарбанд ва як роҳ», Тоҷикистонро фаро намегирад, Тоҷикистон ва Чин ба рушди шохаҳои алтернативӣ тавассути Помир таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир менамоянд. Лоиҳаи роҳи мошингарди Хоруғ–Қошғар (2025–2030) ҳамчун унсури муҳими диверсификатсияи масирҳои нақлиётӣ дар сиёсати муштараки Чин ва Тоҷикистон баррасӣ мешавад. Татбиқи ин лоиҳа метавонад масофаи байни Синзян ва Покистонро дар муқоиса бо масирҳои шимолӣ тақрибан 30 фоиз коҳиш диҳад.

   Роҳи гузаргоҳи байналмилалии «Шимол–Ҷануб» низ аҳамияти махсус дорад, ки бо ташаббуси Русия ва Эрон роҳандозӣ шудааст. Ҳадафи асосии он ташкили алтернатива ба масирҳои логистикии ғарбӣ дар шароити маҳдудиятҳои байналмилалӣ мебошад. Дар ин шабака Тоҷикистон мавқеи марказиро ишғол мекунад, махсусан бо назардошти ба истифода додани масири Душанбе–Қулоб–Айнӣ, ки аллакай барои интиқоли борҳо фаъол мебошад.

   Дар соҳаи энергетика, Тоҷикистон бо истеҳсоли тақрибан 98 фоизи нерӯи барқ аз манбаъҳои обӣ ва нақши калидӣ дар таъмини оби ҳавзаи Амударё ва Сирдарё мавқеи стратегии хос дорад. Неругоҳи барқи обии Роғун бо иқтидори 3,3 гигаватт ва баландии сарбанд 335 метр на танҳо лоиҳаи бузурги энергетикӣ, балки унсури муҳими геополитикӣ дар минтақа маҳсуб мешавад.

   Ҳамин тариқ, Тоҷикистон дар низоми муосири геополитикӣ на танҳо ҳамчун истеҳсолкунандаи энергия, балки ҳамчун танзимгари тақсимоти он баромад мекунад. Ин хусусият кишварро ба субъекти фаъоли гуфтушунидҳои минтақавӣ табдил медиҳад.

   Хулоса, гарчанде иқтисодиёти Тоҷикистон ҳанӯз дар марҳилаи рушд қарор дорад, аз ҷиҳати стратегӣ бошад Ҷумҳури Тоҷикистон , яке аз муҳимтарин кишварҳои Осиёи Марказӣ ба ҳисоб меравад. Артерияи геополитикии он дар се самт зоҳир мегардад: фазоӣ — ҳамчун пули иртиботӣ байни Чин ва Афғонистон; энергетикӣ — ҳамчун танзимгари ҷараёни об ва нерӯи барқ; амниятӣ — ҳамчун унсури пешгирии бесуботии минтақавӣ.

   Дар ин замина, сиёсати геостратегӣ ва геополитикии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба таҳкими манфиатҳои миллӣ, боло бурдани нақши байналмилалии кишвар ва саҳмгузорӣ дар таъмини амнияти минтақавӣ ва фароминтақавӣ равона гардидааст. Раванди мазкур ба таҳкими мавқеи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун субъекти фаъол дар фазои геополитикии Авруосиё мусоидат намуда, имконияти иштироки муассири онро дар баррасӣ ва ҳалли масъалаҳои муҳими минтақавӣ ва байналмилалӣ таъмин менамояд.